در تاریخ ۹ اکتبر ۲۰۲۵ (۱۷ مهر ۱۴۰۴)، مولوی امیرخان متقی، وزیر خارجه افغانستان، وارد دهلی نو شد. این اولین سفر وزیر خارجه رژیم طالبان به هند در سطح عالی پس از بازگشت به قدرت در طی چهار سال پیش بود.
این دیدار، نشاندهنده تعامل طالبان با هند، همسایه بزرگ و نزدیکش، در بحبوحه افزایش تنشها با پاکستان و تشدید رقابتهای پاکستان و هند بود.
اعلامیه مربوط به بازگشایی سفارت هند در کابل، یک تغییر سیاست مهم برای دولت هند محسوب میشد؛ دولتی که مدتها طالبان را یک گروه تروریستی بینالمللی میدانست و سفیر خود را در تاریخ ۱۷ آگوست ۲۰۲۱ (۲۶ مرداد ۱۴۰۰) از کابل خارج کرده بود.
با وجود اینکه پیشرفت در روابط دوجانبه هند با رژیم طالبان بر پایه اعتمادسازی متقابل استوار است، این رویداد نشاندهنده از سرگیری رقابت دیرینه هند و پاکستان بر سر افغانستان است.
دیدار مهم و نکات کلیدی آن
نکات بسیار مهم سفر یک هفتهای متقی به هند، شامل دیدار او با همتای هندی خود، دکتر سابرامانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه، و همچنین بازدیدش از مدرسه علمیه دارالعلوم دیوبند در شمال هند بود.
۱. دیدار با وزیر امور خارجه (جایشانکار)
متقی و جایشانکار به همراه هیئتهای مربوطه در تاریخ ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ دیدار کردند. بیانیه مشترکی که پس از این دیدار منتشر شد، عملیاتی و خویشتندارانه بود. این بیانیه بر موارد زیر تأکید داشت:
- تجارت: از شرکتهای هندی برای شرکت در مناقصههای مربوط به مجوزهای مرتبط با فعالیت های معدنی دعوت شد.
- اتصال منطقهای: شروع به کار کریدور حمل و نقل هوایی هند و أفغانستان.
- همکاری در پروژههای برق آبی و مسائل بشردوستانه.
مسائل بشردوستانه شامل ساخت یک بیمارستان ۳۰ تختخوابی در کابل و پنج کلینیک سلامت مادران در ولایات پکتیکا، خوست و پکتیا بود.
در حالی که در تاریخ ۶ مارس ۲۰۲۴، نماینده هند در شورای امنیت سازمان ملل بر «ضرورت مقابله با تروریسم، ایجاد حکمرانی فراگیر، و حفظ حقوق زنان، کودکان و اقلیتها در افغانستان» تأکید کرده بود، اما بیانیه مشترک آنها نه تنها به این نگرانیها نپرداخت، بلکه در تعاملات دوجانبه قبلی با متقی (از جمله دیدار ویکرام میسری، وزیر خارجه هند، با او در دبی در ۸ ژانویه ۲۰۲۵ و اولین تماس تلفنی جایشانکار با متقی در ۱۵ مه ۲۰۲۵) نیز هیچ اشارهای به این مسائل نشده بود و این میتواند نشان دهنده اهداف پشت پرده هند در أفغانستان باشد.
۲. بازدید از مدرسه علمیه دیوبند
مدرسه علمیه دیوبند در شمال هند، به عنوان زادگاه فکری ایدئولوژی طالبان شناخته میشود.
با وجود اینکه متقی در میان جمع کثیری از روحانیون و طلاب محاصره شده بود، این رویداد به عنوان یک اقدام مهماننوازی فرهنگی به تصویر کشیده شد. این بازدید فرصتی را برای تعامل مذهبی هند با طالبان از طریق ابزارهای دینی و آموزشی فراهم کرد.
چرا تغییر تدریجی سیاست هند حالا صورت پذیرفته؟
این تحول، یک اتفاق ناگهانی یا غافلگیرکننده نبوده است. در واقع، سیاست هند در طول سه سال گذشته شروع به تغییر کرده است.
سابقه تیرگی روابط و تغییر دیدگاه هند:
- بحران هواپیماربایی (۱۹۹۹): هند، طالبان را مسئول تسهیل فرار هواپیماربایان پاکستانی پرواز IC-814 خطوط هوایی هند میدانست که از کاتماندو حرکت کرده و در قندهار افغانستان فرود آمد. این حادثه منجر به آزادی مسعود اظهر از بازداشت هند شد (اظهر رهبر فعلی گروه تروریستی ضد هندی جیش محمد مستقر در پاکستان است).
- حملات تروریستی (۲۰۰۸ و ۲۰۰۹): از سال ۲۰۰۸ به بعد، طالبان و شبکه حقانی مسئول حملات انتحاری به سفارت هند در کابل در سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ بودند که چهار مقام هندی و تعداد قابل توجهی از شهروندان افغان در آن کشته شدند.
- قتل خبرنگار( ۲۰۲۱): در جولای ۲۰۲۱، طالبان دانش صدیقی، عکاس خبری هندی برنده جایزه پولیتزر، را کشت.
هند معتقد بود که طالبان و شبکه حقانی “عامل نیابتی” آژانس اطلاعات اصلی پاکستان، یعنی آیاسآی (ISI)، هستند و این حملات به دستور آنها انجام شده است.
چرخش ایدئولوژیک و عملیاتی:
در نتیجه، هند بر مبنای ایدئولوژیک خود که نمیتوان تفاوتی بین “طالبان خوب” (اعضای دفتر دوحه قطر از سال ۲۰۱۳) و “طالبان بد” (افرادی که حملات را در افغانستان انجام میدهند) قائل شد، از هرگونه گفتگو با طالبان پیش از آگوست ۲۰۲۱ (زمان تسلط طالبان بر افغانستان) امتناع میکرد.
در اواسط آگوست ۲۰۲۱، هند واکنش شدیدی نشان داد:
- چهار کنسولگری خود در افغانستان را بست.
- سفیر خود را با یک هواپیمای نظامی از کابل خارج کرد.
- تمامی ویزاهای قبلی صادر شده برای افغانهایی که در هند نبودند را باطل کرد.
- تمامی پروژههای عمرانی و بشردوستانه در حال اجرا متوقف شدند.
نهادهای امنیتی هند بر این باور بودند که حملات تروریستی از افغانستان توسط گروههای پاکستانی آغاز خواهد شد و به این ترتیب، پاکستان فرصت مییابد تا به طور موجهی دخالت خود در این حملات را انکار کند.
چرخش سیاست هند و بازگشت به کابل:
اما این اتفاق (حملات تروریستی گسترده) رخ نداد. رژیم طالبان به وضوح اعلام کرد که اجازه نخواهد داد هیچ گروه یا فردی از خاک افغانستان به عنوان پایگاهی برای حمله علیه هند استفاده کند.
در میانه وخامت زودهنگام روابط طالبان و پاکستان، طالبان به صورت پنهانی برای بازگشت هند به افغانستان، پیشنهادهایی ارائه کرد.
تصمیمگیری عملی هند:
نهادهای امنیتی هند به این نتیجه رسیدند که رژیم طالبان ماندنی است، زیرا نه تمایلی وجود دارد و نه تواناییای برای برکناری آن با زور از داخل کشور یا توسط قدرتهای خارجی.
در نتیجه، هند در ژوئن ۲۰۲۲ یک “دفتر موقت” در کابل تأسیس کرد که تمرکز اصلی آن بر حمایتهای بشردوستانه از مردم افغانستان بود:
- کمکهای بشردوستانه: بین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، هند در قالب برنامه کمکهای بشردوستانه خود، بیش از ۵۰,۰۰۰ تن گندم، ۲۸ تن تجهیزات امدادرسانی برای زلزله و بیش از ۲۵۰ تن کمکهای پزشکی شامل داروهای ضروری و واکسنها را تأمین کرد.
- تسهیلات ویزا: هند از طریق طرح ویژه ویزای اضطراری الکترونیکی خود، دسترسی به ویزا را برای تجار و بیماران افغان فراهم کرد.
- روابط کنسولی: همچنین با پذیرش نمایندگان تعیین شده توسط طالبان در کنسولگریهای افغانستان در مومبای و حیدرآباد موافقت کرد، اما این امر شامل سفارت افغانستان در دهلی نشد.
تسریع روابط پس از حمله تروریستی:
محکومیت شدید حمله تروریستی در پهلگام (جامو و کشمیر) در آوریل ۲۰۲۵ توسط طالبان، که منجر به کشته شدن ۲۵ غیرنظامی هندو و یک مسلمان محلی شد (و به دنبال آن عملیات نظامی ضد تروریستی هند به نام “عملیات سیندور” علیه گروههای تروریستی مستقر در پاکستان در ماه مه آغاز شد)، به تسریع تصمیمگیری هند برای افزایش تعاملات دیپلماتیک منجر شد.
سایه پاکستان:
همزمان با سفر متقی به هند، درگیری میان افغانستان و پاکستان به اوج رسید؛ هر چند مشخص نیست که این امر برنامهریزی شده بود و یا تصادفی.
در ۹ اکتبر ۲۰۲۵، پاکستان حملهای علیه رهبری گروه تحریک طالبان پاکستان (TTP) در ولایت پکتیکای افغانستان انجام داد.
تی تی پی گروهی است که حملات تروریستی در پاکستان انجام میدهد؛ اسلامآباد، رژیم طالبان را به پناه دادن به این گروه و هند را به حمایت از آن متهم میکند (اتهاماتی که هر دو کشور آنها را رد میکنند).
این حمله، منجر به واکنش قوی طالبان علیه پاسگاههای مرزی پاکستان شد. این درگیریهای فرامرزی، از جمله تبادل آتش توپخانه و حملات پهپادی، شدیدترین نبرد میان دو کشور در دهههای اخیر بود و طبق گزارشها، پیش از اعلام آتشبس موقت در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۵ با میانجیگری قطر و ترکیه، دهها تلفات در هر دو طرف برجای گذاشت.
تشدید تنشهای دیپلماتیک:
- موضعگیری هند: بیانیه مشترک هند و افغانستان در ۱۰ اکتبر نه تنها حمله تروریستی در پهلگام را محکوم کرد، بلکه به صراحت به محل وقوع آن در جامو و کشمیر، هند اشاره کرد. این امر منجر به صدور بیانیه رسمی پاکستان شد که این ارجاع را نقض قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل دانست. (پاکستان در دوران ریاست خود بر شورای امنیت در ژوئیه ۲۰۲۵، عباراتی را ترویج داده بود که به طور ضمنی جامو و کشمیر را به “سرزمین مورد مناقشه” پیوند میداد؛ چارچوبی که هند قویاً با آن مخالف است.)
- تأکید بر تمامیت ارضی: کابل و دهلی نو در بیانیه مشترک، بر “احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر” نیز تأکید کردند.
- اشاره به پاکستان: اظهارات متعاقب جایشانکار مبنی بر اینکه هند همچنین “کاملاً متعهد به… استقلال افغانستان است”، مستقیماً متوجه پاکستان بود.
- اوجگیری لفاظی: این لفاظیها در ۱۶ اکتبر تشدید شد؛ زمانی که خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، در بحبوحه درگیریهای مرزی، کابل را متهم به جنگیدن در “نبرد نیابتی هند” کرد. این اظهارات، آشکارا نشاندهنده” ناامیدی اسلامآباد و تعمیق شکاف میان پاکستان و رژیم طالبان بود. طالبان به سرعت این اظهارات را تکذیب کرد.
رویکرد هند به افغانستان، که با تمایل به مقابله با نفوذ پاکستان در آنجا، به ویژه پس از موضع سخت هند در پی درگیری نظامی کوتاهش با پاکستان در ماه مه، هدایت میشود، فضای استراتژیک جدیدی را برای دهلی نو فراهم کرده است که چند سال پیش غیرقابل تصور به نظر میرسید.
خروج از بازی بی حاصل:
با این وجود، رقابت احیا شده هند و پاکستان در افغانستان لزوماً نباید یک بازی مجموع-صفر ( بی حاصل) باشد؛ به شرطی که هر دو کشور، به جای تلاش برای خنثی کردن نفوذ یکدیگر، روابط دوجانبه خود با رژیم طالبان را در اولویت قرار دهند.
قابل ذکر است که در مشاورههای قالب مسکو درباره افغانستان در ۷ اکتبر ۲۰۲۵، هم هند و هم پاکستان به دیگر کشورهای منطقه پیوستند و صریحاً هرگونه حضور نظامی مجدد ایالات متحده را رد کردند، به ویژه علیه بازگشت پایگاه هوایی بگرام به کنترل آمریکا موضع گرفتند.
چشماندازهای همکاری با رژیم طالبان:
با اعلام هند مبنی بر بازگشایی سفارت هند در کابل و معرفی نمایندهای از سوی طالبان برای سفارت افغانستان در دهلی نو، هند به هفدهمین کشوری تبدیل خواهد شد که سفارت فعالی در افغانستان دارد.
- سطح دیپلماتیک: احتمالاً هند به جای سفیر، یک کاردار (CDA) را برای هدایت این مأموریت تعیین خواهد کرد.
- برنامههای آتی: برنامهریزیهایی برای صدور ویزای بیشتر، افزایش پروازها (شرکت هواپیمایی افغان «کام ایر» پروازهای روزانه به دهلی را از ۱۸ اکتبر آغاز کرد) و دیدارهای تجاری بیشتر، همراه با بازگشایی تدریجی و مرحلهای کنسولگریهای هند در افغانستان صورت گرفته است.
- با این حال، تأثیر سرمایهگذاریهای هند در افغانستان نیاز به زمان دارد. جامعه تجاری هند همچنان محتاط است؛ زیرا هنوز باید اعتماد زیادی با دولت طالبان ایجاد شود و همچنین باید سیاستهای جناحی درون طالبان و محیط امنیتی پیچیده منطقهای را مدیریت کرد. ایمنی و امنیت اتباع هندی در افغانستان، بهویژه در برابر بقایای گروههای تروریستی مستقر در پاکستان و همچنین داعش، اولویت اصلی خواهد بود.
موضع رسمی هند:
در عین حال، قرار نیست پرچم طالبان به این زودی بر فراز سفارت افغانستان در دهلی برافراشته شود. تعیین کاردار از سوی طالبان به معنای به رسمیت شناختن دیپلماتیک هند یا اعطای مشروعیت به رژیم طالبان نیست. تا به امروز، تنها روسیه دولت طالبان را به رسمیت شناخته است.دهلی نو با پذیرش سنجیدهای از واقعیت سیاسی، عملگرایانه رفتار کرده و تشخیص داده است که چشمانداز افغانستان تغییر کرده و تعامل، اکنون یک ضرورت استراتژیک است که با تشدید تنشها با پاکستان اهمیت بیشتری یافته است. حمایت هند از روندهای تحت هدایت سازمان ملل بدون تغییر باقی میماند.
آنچه اکنون وجود دارد، همکاری عملیاتی است که با احتیاط محدود شده و با منافع شخصی پیش میرود. این موضع عملگرایانه، هند را قادر میسازد تا بدون مشروعیت بخشیدن به رژیم طالبان، به افغانستان بازگردد.
