زندگی با سیلاب

رودخانه سند، یکی از بزرگترین سیستم‌های رودخانه‌ای جهان، با حدود ۷۰۰۰ کیلومتر خاکریز محافظ سیلاب و نزدیک به ۱۴۰۰ آب‌شکن محصور شده است.

اما این سازه‌ها تنها به شدت و ویرانگری سیلاب‌ها افزوده‌اند. مهندسان از تمام ابزارهای موجود برای کنترل سیلاب ها استفاده کرده‌اند، اما در این زمینه به طور تأسف‌باری شکست خورده‌اند.

پاکستان از زمان تأسیس خود تاکنون، چندین سیل ویرانگر را تجربه کرده است. آب‌های خروشان هزاران زندگی را گرفته و به سکونتگاه های بی‌شماری آسیب رسانده‌اند. با این حال، خوشبختانه فراوانی ابرسیلاب‌ها در دهه‌های اخیر کاهش یافته است.

سند، به عنوان پایین‌دست‌ترین منطقه در مسیر رودخانه، مقصد نهایی تمام سیلاب‌های رودخانه‌ای در پاکستان است.

برخلاف پنجاب، رودخانه سند در این استان بر روی یک برآمدگی جریان دارد و همین موضوع باعث سیلاب‌های خروشانی می‌شود.

مهندسان بریتانیایی در چارچوب پروژه سد سکر (Sukkur Barrage)، اقدام به احداث خاکریزهای رودخانه‌ای کردند. در حال حاضر، این استان حدود ۲۰۰۰ کیلومتر خاکریز رودخانه‌ای برای مهار جریان سیلاب‌ها دارد.

جلگه‌ها که معمولاً به آن‌ها منطقه کچو می‌گویند، بیش از دو میلیون هکتار وسعت دارند و شامل مسیرهای رها شده رودخانه، جنگل‌ها، جاده‌ها، سکونتگاه‌ها، تأسیسات خدمات عمومی و زمین‌های کشاورزی می‌شوند.

جوامع کچو که گفته می‌شود شامل میلیون‌ها نفر هستند، به‌طور سنتی، پیش از آغاز مونسون‌ها (باران‌های موسمی) خانه‌های خود را ترک می‌کردند و تا زمان فروکش کردن آب، به مناطق مرتفع‌تر کوچ می‌کردند.

آب سیلاب، میلیونها تن‌ خاک حاصلخیز و غنی از مواد مغذی و همچنین آبخوان‌های (سفره‌های زیرزمینی) پر شده از خود به جای می‌گذاشت، و کشاورزان پس از آن نیازی به کاری جز کاشت بذر برای برداشت پربار محصول نداشتند.
آمدن مونسون‌ها در این مناطق رودخانه‌ای به منزله برکت رودخانه تلقی می‌شد که به ساکنان کچو محصولات زراعی، لبنیات و محصولات جنگلی فراوان می‌بخشید.

پیش از ساخت سد تربیلا (Tarbela Dam)، منطقه کچو در سند، سیلاب‌هایی با حداقل ۳۰۰ هزار کیوسک را تجربه می‌کرد و سیلاب‌های بزرگ‌تر با ۵۰۰ هزار کیوسک در سه سال از هر چهار سال رخ می‌داد.

(پ.ن. ) کیوسک (cusec) یک واحد اندازه‌گیری دبی (میزان جریان) آب است. این کلمه مخفف عبارت انگلیسی “cubic feet per second” به معنی “فوت مکعب بر ثانیه” است.به عبارت ساده، یک کیوسک (cusec) به معنای حجمی از آب معادل یک فوت مکعب است که در مدت زمان یک ثانیه از یک نقطه عبور می‌کند.این واحد به خصوص در مهندسی آب، هیدرولوژی و مدیریت رودخانه‌ها برای اندازه‌گیری حجم آبی که از یک رودخانه، کانال یا سد عبور می‌کند، بسیار پرکاربرد است. هر چه عدد کیوسک بیشتر باشد، نشان‌دهنده جریان قوی‌تر و حجم آب بیشتری در حال حرکت است.  هر یک کیوسک آب برابر با حدود ۲۸.۳ لیتر در ثانیه است.وقتی در اخبار می‌گویند حجم سیلاب ۳۰۰000کیوسک است، یعنی در هر ثانیه ۳0000۰ فوت مکعب آب از آن نقطه عبور می‌کند. این مقدار بسیار عظیم و نشان‌دهنده شدت بالای جریان آب است.)

اما متأسفانه، الگوی طبیعی سیلاب‌های این منطقه به دلیل سدسازی‌های بی‌رویه و انحرافات رود سند از بین رفته و باعث خشک شدن بخش‌های وسیعی از جلگه‌ها شده است.

گزارش شده است که افراد با‌نفوذ با استفاده از بوروکراسی، جنگل‌ها را با زمین‌های کشاورزی جایگزین کرده‌اند که با خاکریزهای غیرقانونی تقسیم بندی شده‌اند. این امر منجر به تبدیل منطقه کچو به سکونتگاه‌های بزرگ با امکانات مدرنی مانند جاده‌ها، مدارس و … شده است که جایگزین توپوگرافی اصلی منطقه شده‌اند.

ساخت پل‌های جدید روی رود سند هم، اصول مدیریت سیلاب را نادیده گرفته است.این پل‌ها با اینکه راه‌های ارتباطی بسیار ضروری را ایجاد می‌کنند، اما محل ساختشان بیشتر بر اساس میل افراد قدرتمند انتخاب شده، نه محاسبات فنی و مهندسی.

برای مثال، مسیر پل رابط بین شهرستان‌های لارکانا و خیرپور چندین بار برای جلب رضایت افراد محلی صاحب نفوذ تغییر داده شد. این پل تنها ۱.۲۲ کیلومتر طول دارد، در حالی که بستر رودخانه بین دو خاکریز ۱۳ کیلومتر عرض دارد. پل قاضی احمد-آمری نیز با طول ۱.۳۲ کیلومتر در برابر عرض ۹ کیلومتری رود سند ساخته شده است.

پایه‌های پل‌ها، جریان آب را مختل می‌کنند و باعث جریان‌های برگشتی و سرریز می‌شوند که به نوبه خود، سکونتگاه‌ها را به زیر آب می‌برند. در سال ۲۰۱۰، تأخیر زمانی بین سد سکر و سد کوتری ۴۰۰ ساعت بود، در حالی که زمان طبیعی جریان آب ۷۲ ساعت است.

(پ.ن.) این جمله به وضوح نشان می‌دهد که چگونه دخالت‌های انسانی و سازه‌های غیرفنی در مسیر رودخانه سند، باعث اختلال جدی در هیدرولیک طبیعی رودخانه شده و در زمان سیلاب‌ها، به جای کمک به عبور سریع آب، آن را حبس کرده و منجر به فاجعه می‌شود بطوریکه در حالت عادی و بدون هیچ مانع عمده‌ای، ۷۲ ساعت (حدود ۳ شبانه‌روز) طول می‌کشد تا آب از سد سکر به سد کوتری برسد. این زمان نشان‌دهنده سرعت طبیعی حرکت آب در این بخش از رودخانه است.ولی در سال 2010(که سال سیلاب‌های بزرگ در پاکستان هم بود) به جای اینکه آب در ۷۲ ساعت به سد کوتری برسد، ۴۰۰ ساعت (حدود ۱۶.۵ شبانه‌روز) طول کشیده تا این مسافت را طی کند. این اختلاف فاحش (۴۰۰ ساعت در مقابل ۷۲ ساعت) نشان‌دهنده چند مشکل عمده است:

1. انسداد و کندی جریان آب: پایه‌های پل‌ها، خاکریزهای غیرقانونی و سایر موانع ساخته شده در مسیر رودخانه، باعث کاهش شدید سرعت آب شده‌اند. آب به جای اینکه به راحتی حرکت کند، با موانع برخورد کرده، تجمع پیدا کرده و به کندی پیش رفته است.
2. بالا آمدن سطح آب (Back-flows و Spillover): وقتی آب نمی‌تواند با سرعت طبیعی حرکت کند، در پشت موانع جمع شده و سطح آن بالا می‌آید. این پدیده باعث پس‌زدگی آب (back-flow) و در نتیجه سرریز شدن (spillover) از کناره‌های رودخانه و سیلاب‌گرفتگی سکونتگاه‌ها می‌شود.
3. تشدید خسارات سیل: این کندی و تجمع آب، مدت زمان آبگرفتگی را به شدت افزایش می‌دهد و خسارات ناشی از سیل را چند برابر می‌کند. آب برای مدت طولانی‌تری در مناطق باقی می‌ماند و فرصت بیشتری برای تخریب سازه‌ها و اراضی دارد.)

درسال ۲۰۱۰ این عوامل توسط کمیسیون دیوان عالی کشور که مسئول بررسی علل سیلاب‌های بود، عنوان شدند. در گزارش این کمیسیون آمده است:

“دولت‌های محلی و استانی خود در تشویق اقدامات غیرقانونی و ترویج تجاوزات به حریم رودخانه دست داشته‌اند. پروژه‌های عمرانی عمومی غیرمجاز و از نظر فنی غیرصحیح توسط مقامات محلی اجرا شده است. تمام این تجاوزات به ایجاد موانع در مسیر جریان آب منجر شده و در نتیجه، بسیاری از مناطق دچار آب‌گرفتگی شده‌اند. دولت‌ها باید این وضعیت را اصلاح کنند و اطمینان حاصل کنند که هیچ گونه تجاوزی مجاز نیست و هیچ زمین تصرف شده‌ای فروخته یا اجاره داده نمی‌شود. دولت‌ها باید با قاطعیت اقدام به رفع تمامی تجاوزات کنند.”

بنابراین پاکستان باید رویکرد جدیدی را در مدیریت سیلاب اتخاذ کند. سیل مقصر نیست؛ مدیران سیلاب، مسئول بلایای ناشی از سیل هستند.

پاکستان که از اوایل سال جاری از موج گرمای شدید رنج می‌برد، در فهرست آسیب‌پذیرترین کشورهایی قرار دارد که خسارات اقتصادی و انسانی ناشی از آب و هوای شدید را ثبت کرده است.

در حالی که پاکستان تولیدکننده بخش کوچکی از گازهای گلخانه‌ای در جهان است، از گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی آسیب فراوانی می‌بینید. پاکستان هشتمین کشور آسیب پذیر در برابر تغییرات آب و هوایی زمین است.

در سال جاری، میزان بارش باران در پاکستان ۷۸۰ درصد بیشتر از میانگین سه دهه اخیر شده است. گرمای شدید، رطوبت بالا، ذوب شدن یخچال های طبیعی و فقر در این کشور، این پدیده را به یک فاجعه مرگبار تبدیل کرده است.

“ظهیر احمد بابر”، سخنگوی اداره هواشناسی پاکستان گفت: تغییرات آب و هوایی عامل مهمی است که بر الگوهای آب و هوایی نامنظم در منطقه ما تأثیر می گذارد.

امسال پاکستان گرمای بی سابقه ایی را تجربه کرد. در اکثر شهر های این کشور دمای هوا به طور مداوم بالای ۴۰ درجه بود و همچنین در برخی شهر ها این گرما به ۵۰ درجه هم رسید. گرمای شدید رطوبت بیشتری را به دام می‌اندازد و در نهایت این رطوبت به زمین برمی‌گردد.

از سویی دیگر این کشور با بیشترین تعداد یخچال های طبیعی احاطه شده است. گرمایش بی سابقه زمین باعث ذوب شدن یخچال ها در کوه های هیمالیا شده است که به طرف پاکستان سرازیر می شوند.

از مجموع دی‌اکسید کربن تولید شده در جهان از سال ۱۹۵۹، سهم پاکستان فقط ۴ دهم درصد است. این در حالی است که کشور های توسعه یافته و ثروتمند مصرف کننده سوخت فسیلی مانند امریکا و چین به ترتیب با تولید ۲۱.۵ درصد و ۱۶/۴ درصد دی‌اکسیدکربن، بیشترین سهم را در گرمایش زمین دارند.

پاکستان به دلیل جغرافیا و شرایط اقلیمی خاص خود، به طور معمول دو تا سه ماه در سال باران های متوالی موسمی را تجربه می کند. اما در سال جاری میزان بارش در هشت هفته گذشته، سه برابر سه دهه اخیر گزارش شده است.

به طوری که در بلوچستان و سند این بارش ها ۴۰۰ درصد بالای میانگین بود و حداقل ۲۰ سد در چند ماه اخیر شکسته شد. پیش بینی می شود در ماه سپتامبر نیز این فاجعه ادامه پیدا کند.

پاکستان از سال ۲۰۱۰ با پدیده سیل مواجد شد که حدود ۲۰۰۰ نفر در فاجعه سال ۲۰۱۰کشته شدند.

سیل سه سال پیش نیز باعث شد تا پاکستان متحمل ۳۰ میلیارد دلار خسارت مالی شود.

تابستان سال ۲۰۲۲ و در پی بارندگی‌های شدید ناشی از تغییرات آب و هوایی در پاکستان، رودخانه‌ها طغیان کرده و یک سوم این کشور را به زیر آب فرو برد و باعث جان باختن یک هزار و ۷۳۹ نفر و تحت تاثیر قرار گرفتن ۳۰ میلیون نفر از اهالی این کشور شد.

با توجه به اینکه ما در ژوئیه ۲۰۲۵ هستیم، اطلاعات دقیق “سال جاری” (۲۰۲۵) هنوز کامل نیست و بیشتر گزارش‌ها مربوط به اثرات بارش‌های موسمی سال ۲۰۲۴ و آغاز بارندگی‌های موسمی ۲۰۲۵ (که از اواخر ژوئن آغاز شده) هستند.

میزان بارش در پاکستان (سال ۲۰۲۴ و آغاز ۲۰۲۵):

سال ۲۰۲۴:  

میانگین بارش در پاکستان از ۳۴۵ میلیمتر در سال ۲۰۲۳ به ۳۴۶.۲۹ میلیمتر در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است. (TradingEconomics) میانگین بارش در پاکستان از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۴ برابر با ۲۸۳.۸۰ میلی‌متر بوده است، که بیشترین مقدار آن ۴۴۲.۸۹ میلی‌متر در سال ۲۰۲۲ و کمترین مقدار آن ۱۸۰.۸۷ میلی‌متر در سال ۲۰۱۸ بوده است.

پربارش‌ترین آوریل در ۶۰ سال گذشته:  

آژانس هواشناسی پاکستان اعلام کرده که آوریل ۲۰۲۴ مرطوب‌ترین ماه آوریل از سال ۱۹۶۱ بوده است. میزان بارندگی در آوریل ۲۰۲۴، ۵۹.۳ میلی‌متر بوده که “بیش از حد بالاتر” از میانگین نرمال ۲۲.۵ میلی‌متر است.

اوج بارش در بلوچستان در آوریل ۲۰۲۴:

بیشترین میزان بارندگی در آوریل ۲۰۲۴ در ایالت بلوچستان با ۴۳۷ درصد بیشتر از میانگین به ثبت رسیده است.

میزان تلفات انسانی (سال ۲۰۲۴ و آغاز ۲۰۲۵):

دست کم ۱۴۴ نفر در پی وقوع طوفان، ریزش خانه‌ها و بارندگی‌های شدید در آوریل ۲۰۲۴ جان خود را از دست دادند. بیشترین تلفات در این دوره در ایالت خیبر پختونخوا گزارش شده که در آن ۸۴ نفر (از جمله ۳۸ کودک) جان باختند.

قربانیان از زمان آغاز فصل باران های موسمی یعنی از روزهای پایانی ماه ژوئن در حوادثی مانند سیل، برخورد صاعقه، رانش زمین، فرو ریختن سقف واحدهای مسکونی و برق گرفتگی جان خود را از دست دادند. در همین ارتباط ۹۶ کودک در ایالات خیبرپختونخوا و پنجاب در میان شمار قربانیان وجود دارند.

بارش‌های موسمی ۲۰۲۵ (از اواخر ژوئن تا کنون):

آخرین آمار (تا ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۵) نشان می‌دهد که تلفات حوادث مرتبط با بارش‌های سنگین باران به ۲۰۰ نفر رسیده است.

در ۲۴ ساعت منتهی به ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۵، در ایالت پنجاب دست کم ۶۳ کشته و نزدیک به ۳۰۰ زخمی گزارش شده بود.

در مجموع، تلفات باران‌های موسمی از اواخر ژوئن ۲۰۲۵ تاکنون (اواخر تیر ۱۴۰۴) به حداقل ۲۲۱ نفر و بیش از ۶۰۰ مصدوم افزایش یافته است.

در میان قربانیان حدود ۹۶ کودک در ایالات خیبرپختونخوا و پنجاب نیز وجود دارند.

بیشترین تلفات در فصل باران‌های موسمی جاری (ژوئن-ژوئیه ۲۰۲۵) در ایالت پنجاب رخ داده است.

بلوچستان با بالاترین میزان بارش (تاکنون در سال ۲۰۲۵ و آوریل ۲۰۲۴):

در آوریل ۲۰۲۴، ایالت بلوچستان بیشترین میزان بارش را ثبت کرده است.

در مورد بارش‌های موسمی جاری (۲۰۲۵)، اطلاعات دقیق از بالاترین میزان بارش در هر استان به صورت نمودار یا آمار تفکیکی هنوز در دسترس نیست، اما با توجه به آمار تلفات، پنجاب و خیبرپختونخوا مناطقی هستند که تحت تأثیر شدید بارندگی‌ها قرار گرفته‌اند.

فصل باران‌های موسمی در پاکستان معمولاً از اوایل ژوئن تا سپتامبر ادامه دارد. بنابراین، آمار “سال جاری” هنوز در حال تکمیل شدن است و احتمال افزایش تلفات و خسارات وجود دارد.

میانگین بارش پاکستان:

میزان بارش در پاکستان از 345 میلیمتر در سال 2023 به 346.29 میلیمتر در سال 2024 افزایش یافت.

کارشناسان می‌گویند که سیل‌های ویرانگر پاکستان «زنگ خطری» برای همه جهان در مورد عواقب تغییر اقلیم است.

یک محقق امور اقلیمی اظهار داشته است که بارندگی بی‌سابقه‌ در این ابعاد، نه فقط برای یک کشور فقیر، بلکه هر کشور دیگری با شرایط حتی خیلی بهتر ویرانگر خواهد بود.

روز جمعه هفته گذشته،  دو هزار نفر از میان نواحی آب گرفته نجات داده شدند و با توجه به نابودی تقریبا نیمی از محصولات کشاورزی این کشور در سیل، وزرای کابینه نسبت به کمبود آذوقه هشدار دادند.

شیری رحمان، وزیر امور اقلیمی پاکستان، می‌گوید: «یک سوم پاکستان عملا زیر آب رفته، رویدادی ورای همه حد و مرزها، همه شرایطی که در گذشته دیده‌ایم.»

پاکستان به خاطر موقعیت خود در معرض دو سیستم عمده آب و هوایی قرار دارد. یکی باعث دمای بالا و خشکسالی می‌شود، مثل موج گرمایی که در ماه مارس تجربه شد، و دیگری باران های موسمی می‌آورد.

اکثریت مردم پاکستان در اطراف رود سند زندگی می‌کنند که در جریان باران‌های موسمی طغیان می‌کند و باعث سیل می‌شود.

رابطه علمی میان تغییر اقلیم و باران‌های شدیدتر موسمی روشن است. گرمایش زمین باعث افزایش دمای هوا و دریا شده، که به تبخیر بیشتر آب‌ها دامن زده. هوای گرمتر می‌تواند رطوب بیشتری را در خود نگاه دارد، و این باران‌های موسمی را شدیدتر می‌کند.

انیا کاتزنبرگر، اقلیم شناس در موسسه تحقیقات آثار اقلیمی پوتسدام آلمان، می‌گوید دانشمندان پیشبینی می‌کنند که میانگین بارندگی در فصل باران‌های موسمی هند (که به پاکستان می رسد) در طول تابستان به دلیل تغییر اقلیم افزایش یابد.

اما پاکستان با یک مشکل دیگر روبروست که آثار تغییر اقلیم را تشدید می‌کند: ذوب یخچال‌ها.

از مناطق شمالی این کشور گاهی به عنوان «قطب سوم» نام برده می‌شود – چون بعد از مناطق قطبی حاوی بیشترین یخچال‌ها در جهان است.

از مناطق شمالی پاکستان گاه به عنوان «قطب سوم» نام برده می شود چون بعد از مناطق قطبی حاوی بیشترین یخچال ها در جهان است.

با گرمتر شدن زمین، یخچال‌ها درحال ذوب هستند. برنامه توسعه سازمان ملل به بی‌بی‌سی گفت که یخچال‌های منطقه گلگت-بلتستان و خیبر پختونخوا به سرعت در حال ذوب شدن هستند، به طوری که بیش از سه هزار دریاچه ایجاد کرده‌اند.

حدود ۳۳ عدد از اینها در معرض گسست ناگهانی و روان شدن میلیون‌ها متر مکعب آب و گل قرار دارند که می‌تواند جان ۷ میلیون نفر را به خطر بیاندازد.

دولت پاکستان و سازمان ملل با نصب سیستم‌های هشدار سریع و ساختارهای محافظتی برای کاهش خطرات سیل‌های ناگهانی تلاش می‌کنند.

تجربه نشان داده که کشورهای فقیرتر با سیستم‌های ضدسیل ضعیف‌تر یا ساختمان‌های سست‌تر، بیشتر از بارندگی شدید آسیب می‌بینند.

اما فرهاد سعید دانشمند آثار تغییر اقلیم معتقد است که حتی کشورهای ثروتمند هم در برابر چنین سیل‌هایی کمر خم خواهند کرد.

او که از اسلام آباد، پاکستان، صحبت می‌کرد توضیح داد: «اینجا ما با هیولای متفاوتی روبرو هستیم – ابعاد سیل آنقدر گسترده است و باران آنقدر شدید، که حتی سیستم‌های دفاعی استوار به دردسر خواهند افتاد.» او به سیل‌هایی در آلمان و بلژیک اشاره کرد که در سال ۲۰۲۱ باعث مرگ ده‌ها نفر شد.

میزان بارندگی در فاصله ژوئن تا اوت در پاکستان تقریبا ۱۹۰ درصد بیش از میانگین ۳۰ ساله بود.

او می‌گوید که سازمان هواشناسی پاکستان در عملکردی «مسئولانه» نسبت به وقوع سیل به مردم هشدار داد. به گفته او این کشور دارای سیستم‌های دفاعی نسبتا خوبی است، اما امکان بهبود آنها وجود دارد.

دکتر سعید می‌گوید مردمی که کمترین نقش را در افزایش گازهای کربنی اتمسفر داشته‌اند بیش از همه متحمل رنج شده‌اند.

«قربانیان در خانه‌های گلی تقریبا بدون هیچ امکاناتی زندگی می‌کنند – آنها تقریبا هیچ نقشی در تغییر اقلیم نداشته‌اند.»

سیل بخش‌هایی را دستخوش قرار داده که معمولا شاهد این نوع بارندگی نیستند، از جمله مناطق جنوبی سند و بلوچستان که به طور عادی خشک و نیمه خشک هستند.

دکتر سعید می‌گوید که سیل‌ها یک «زنگ خطر واقعی» برای دولت‌های سراسر جهان است که مکررا در کنفرانس‌های سازمان ملل قول داده‌اند به مشکل تغییر اقلیم رسیدگی کنند.

او می‌افزاید: «همه اینها درحالی اتفاق می‌افتد که دمای زمین حدود ۱.۲ درجه سانتیگراد بالا رفته – و هر چیزی بیش از این برای خیلی از مردم در پاکستان به معنی حکم مرگ خواهد بود.»

با توجه به تجربیات گذشته پاکستان و تأکید بر اینکه “مدیران سیلاب مسئول بلایای سیل هستند نه خود سیل“، دولت پاکستان برای جلوگیری از خسارات ناشی از بارش‌های موسمی باید رویکرد خود را از “مبارزه با سیل” به “همزیستی با سیل“ تغییر دهد و اقدامات پیشگیرانه و مدیریتی جامع‌تری را در نظر بگیرد.ازجمله اینکه:

۱. اصلاح رویکرد مدیریت رودخانه:

• احیای طبیعت رودخانه‌ها: به جای تلاش برای مهار کامل رودخانه‌ها با خاکریزهای بیشتر که به افزایش شدت سیلاب کمک کرده‌اند، باید به طبیعت رودخانه اجازه داده شود تا مسیر طبیعی خود را بازیابد. این می‌تواند شامل تخریب یا جابجایی بخشی از سازه‌های مزاحم و گسترش سیلاب‌های طبیعی در مناطق کم‌خطر باشد.
• پرهیز از سدسازی‌های بی‌رویه: همانطور که اشاره شد، سدسازی‌های بی‌رویه و انحرافات رود سند، الگوی طبیعی سیلابها را مختل کرده و جلگه‌ها را خشک کرده است. دولت باید در پروژه‌های جدید سدسازی و انحراف آب، پیامدهای زیست‌محیطی و سیلابی را به دقت بررسی کند و از پروژه‌هایی که تعادل طبیعی رودخانه را به هم می‌زنند، خودداری کند.

۲. مدیریت صحیح کاربری اراضی و شهرسازی:

• مقابله با تجاوزات غیرقانونی: دولت باید با قاطعیت با تصرفات غیرقانونی در حریم رودخانه‌ها و جلگه‌ها برخورد کند. گزارش دیوان عالی کشور نیز بر این نکته تأکید دارد که دولت‌های محلی خود در تشویق این اقدامات نقش داشته‌اند. برچیدن خاکریزهای غیرقانونی و جلوگیری از تبدیل جنگل‌ها و مناطق طبیعی به زمین‌های کشاورزی یا سکونتگاه ضروری است.
• پرهیز از ساخت و ساز در مناطق سیل‌خیز: ساخت سکونتگاه‌ها، جاده‌ها، مدارس و سایر زیرساخت‌ها در مناطق کچو (جلگه‌های سیل‌خیز) اشتباهی فاحش است. دولت باید قوانین سختگیرانه‌ای برای جلوگیری از ساخت و ساز در این مناطق وضع و اجرا کند و در صورت لزوم، ساکنان این مناطق را به نقاط امن‌تر منتقل کند.
• طراحی زیرساخت‌های مقاوم: در صورت لزوم ساخت و ساز در مناطق خاص، باید از مهندسی مقاوم در برابر سیل استفاده شود. این شامل طراحی پل‌هایی با دهانه‌های وسیع‌تر و پایه‌هایی است که جریان آب را مختل نکنند، و همچنین ساخت و سازهایی که بتوانند در برابر طغیان آب مقاومت کنند.

۳. تقویت زیرساخت‌ها و سیستم‌های هشدار:

• بازنگری در طراحی پل‌ها: همانطور که متن اشاره کرد، پل‌ها در پاکستان با توجه به نفوذ افراد قدرتمند و نه بر اساس اصول فنی ساخته شده‌اند که باعث مانع شدن جریان آب می‌شوند. دولت باید با بازنگری در طراحی و محل احداث پل‌ها، از ساختارهایی استفاده کند که کمترین اختلال را در جریان رودخانه ایجاد کنند و از انسداد و بازگشت آب جلوگیری کند.
• توسعه سیستم‌های هشدار زودهنگام: ایجاد و تقویت شبکه‌های نظارتی هواشناسی و سیستم‌های هشدار زودهنگام برای پیش‌بینی دقیق بارندگی‌های موسمی و طغیان رودخانه‌ها حیاتی است. این هشدارها باید به موقع و به طور مؤثر به جامعه، به ویژه به مناطق در معرض خطر، ابلاغ شوند تا مردم فرصت کافی برای تخلیه و حفاظت از دارایی‌های خود را داشته باشند.
• توسعه و نگهداری شبکه فاضلاب: در مناطق شهری، توسعه شبکه‌های فاضلاب و زهکشی مناسب که بتوانند حجم بالای آب باران‌های موسمی را مدیریت کنند، از آب‌گرفتگی معابر و خانه‌ها جلوگیری می‌کند.

۴. آگاهی‌رسانی و توانمندسازی جامعه:

• آموزش عمومی: آموزش جامعه در مورد مخاطرات سیلاب، راه‌های مقابله با آن، و اهمیت احترام به حریم رودخانه‌ها بسیار مهم است. مردم باید بدانند که “همزیستی با سیل“ به معنای درک رفتار رودخانه و عدم ایجاد موانع در مسیر طبیعی آن است.
• ایجاد ظرفیت‌های محلی: توانمندسازی جوامع محلی برای مدیریت وضعیت اضطراری سیلاب، تشکیل تیم‌های واکنش سریع محلی و فراهم آوردن امکانات لازم برای پناهگاه‌های موقت.

۵. مقابله با تغییرات اقلیمی:

• کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای: اگرچه تأثیرات تغییرات اقلیمی در مقیاس جهانی است، اما پاکستان به عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین کشورها، باید به تلاش‌های جهانی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای بپیوندد و سیاست‌های داخلی را برای کاهش کربن در پیش بگیرد.
• استراتژی‌های سازگاری: توسعه و اجرای استراتژی‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی، از جمله کاشت درختان در مناطق مستعد فرسایش خاک، مدیریت آب و کشاورزی پایدار که مقاومت در برابر خشکسالی و سیل را افزایش دهد.

با پیاده‌سازی این اقدامات جامع و با در نظر گرفتن درس‌های گذشته، دولت پاکستان می‌تواند خسارات ناشی از بارش‌های موسمی را به حداقل برساند و به جای مبارزه بی‌حاصل با سیل، راهی برای همزیستی مسالمت‌آمیز و پایدار با آن پیدا کند.