با افزایش تنشهای سیاسی و درگیریهای مرزی میان نیروهای طالبان و مرزبانان پاکستانی، مسیرهای تجاری میان دو کشور همچنان بسته مانده است.
با وجود انتظار آسیب گسترده به تجارت افغانستان، گزارشهای وزارت دارایی دولت طالبان و بانک جهانی نشان میدهد که بسته شدن مرز پاکستان، تأثیر قابل توجهی بر تجارت خارجی افغانستان نداشته است.
بانک جهانی در گزارش اخیر خود اعلام کرده است که افغانستان توانسته است با افزایش واردات از ایران و کشورهای آسیای میانه، بخشی از خسارات ناشی از بسته بودن مسیر پاکستان را جبران کند.
با این حال، پیامدهای تنش میان کابل و اسلامآباد کاملاً قابل چشمپوشی نیست؛ بهویژه آنکه قیمت سیمان در بازارهای افغانستان بهشدت افزایش یافته است.
ساکنان هرات تا هلمند گفتهاند که بهای سیمان در مناطق مختلف دو برابر شده است.
پس از تسلط طالبان بر افغانستان در سال ۲۰۲۱ و بهبود وضعیت امنیتی، فعالیت پروژههای عمرانی از جمله ساخت بزرگراهها، خطوط ریلی، شبکههای انتقال آب و سایر تأسیسات افزایش یافت و نیاز کشور به سیمان بهطور قابل ملاحظهای رشد کرد.
بانک جهانی در گزارش آوریل ۲۰۲۴ اعلام کرد که بخش صنعتی افغانستان در سال گذشته با رشد ۲.۱ درصدی مواجه بوده که علت اصلی آن توسعه بخش ساختمانسازی و افزایش تقاضا در کابل عنوان شده است.
یکی از دلایل افزایش ساختوساز، کمبود فرصتهای سرمایهگذاری در اقتصاد ضعیف افغانستان است؛ به همین دلیل بسیاری از شهروندان نگهداری نقدینگی را ریسکزا دانسته و خرید زمین و ساختمان را گزینهای امنتر تلقی میکنند.
طالبان نیز طی سالهای اخیر ساخت جادهها، پلها و ساختمانهای دولتی را در اولویت قرار دادهاند.
حجم صادرات سیمان پاکستان به افغانستان
براساس آمار انجمن تولیدکنندگان سیمان پاکستان، افغانستان سالانه به پنج تا هفت میلیون تن سیمان نیاز دارد.
پاکستان در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۴ حدود ۱.۶۸ میلیون تن سیمان به افغانستان صادر کرده که از ۱.۴۵ میلیون تن سال قبل بیشتر است.
محمدعلی، رئیس این انجمن، اظهار کرده است که افغانستان یکی از بازارهای مهم سیمان پاکستان محسوب میشود و ماهانه حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تن سیمان از پاکستان صادر میشد. شرکتهای بزرگ این کشور همچون «بستوی»، «لکی»، «فوجی» و «چیراٹ» عمده تأمینکنندگان این صادرات بودند.
طبق دادههای سازمان تجارت جهانی، ارزش صادرات سیمان پاکستان به افغانستان در سال ۲۰۲۳ حدود ۵۵ میلیون دلار ثبت شده است.
پیامد بسته شدن مرز بر پاکستان
با تشدید تنشها و توقف تجارت از ماه اکتبر، صادرات سیمان پاکستان به افغانستان بهطور کامل متوقف شد.
براساس آمار، پاکستان طی چهار ماه نخست سال مالی جاری (ژوئن تا سپتامبر) حدود ۸۲۸ هزار تن سیمان صادر کرده بود که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۷ درصد رشد داشت. اما با بسته شدن مرز، صادرات در ماه اکتبر سقوط چشمگیر داشت.
نیاز سالانه افغانستان به سیمان
به گفته معاون وزارت اقتصاد طالبان، تولید داخلی سیمان در افغانستان بسیار محدود است.
بزرگترین کارخانههای فعال، «غوری» و «جبلالسراج» هستند که تولید روزانه آنها پاسخگوی بخش کوچکی از نیاز کشور است.
افغانستان در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۵ بیش از ۳ میلیون و ۷۵۹ هزار تن سیمان وارد کرده است:
پاکستان: ۱.۶ میلیون تن (ارزش ۱۵۱ میلیون دلار)
ایران: ۱.۷ میلیون تن (ارزش ۱۲۴ میلیون دلار)
تاجیکستان: ۴۲۰ هزار تن
ازبکستان: ۱۶۰ هزار تن
ترکمنستان: ۷۹ هزار تن
طالبان اعلام کردهاند که قراردادهای جدیدی به ارزش ۴۳ میلیارد افغانی برای احداث کارخانههای سیمان امضا کردهاند؛ از جمله احداث کارخانه “یتیمتاق” در جوزجان با همکاری یک شرکت ترکیهای.
آیا ایران جایگزین پاکستان شده است؟
ایران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان سیمان جهان است و ظرفیت تولید سالانه آن حدود ۸۸ میلیون تن گزارش شده است. افغانستان نیز بزرگترین واردکننده سیمان ایران محسوب میشود.
در هفت ماه نخست سال جاری، ایران یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن سیمان به افغانستان صادر کرده است که ۳۳ درصد کل صادرات سیمان ایران را شامل میشود.
علاوه بر ایران، کشورهای ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان نیز صادرات خود به افغانستان را افزایش دادهاند.
بهبود مسیرهای حملونقل، از جمله راهاندازی خط آهن میان ایران و افغانستان، باعث شده انتقال سیمان از ایران آسانتر و ارزانتر انجام شود.
مقایسه ارقام نشان میدهد سیمان ایران ارزانتر از سیمان پاکستان است:
ارزش ۱.۶ میلیون تن سیمان پاکستان = ۱۵۱ میلیون دلار
ارزش ۱.۷ میلیون تن سیمان ایران = ۱۲۴ میلیون دلار
به گفته فعالان صنعت سیمان پاکستان، با توقف صادرات این کشور، ایران اکنون نقش اصلی در تأمین نیاز افغانستان را بر عهده گرفته است.
