از «تشکر پاکستان» تا نگرانی از اسلامآباد؛ دوستی در آزمون منافع
در روابط میان کشورها، نه دوستیها همیشه به معنای همراهی بیقیدوشرطاند و نه اختلافهالزوماً نشانه پایان دوستی . شاید یکی از دشوارترین هنرهای سیاست همین باشد که بتوان در عینگلایهمندی، منصف ماند؛ در عین درک محدودیتهای دیگری، از منافع خود چشم نپوشید و در میانهاختلاف، راه گفتوگو را نبست.
روابط ایران و پاکستان امروز در چنین موقعیتی قرار گرفته است.
هنوز زمان زیادی از روزهایی نگذشته که نام پاکستان در خیابانها، میدانها و حتی صحن علنیمجلس شورای اسلامی با احترام و قدردانی برده میشد . در جریان جنگ دوازدهروزه و سپس جنگچهلروزه، حمایتهای مردم و دولتمردان پاکستان از جمهوری اسلامی ایران در برابر حملات اسرائیل و آمریکا، تصویری کمنظیر از این همسایه شرقی در افکار عمومی ایران پدید آورد.
فریادهای «تشکر، تشکر، پاکستان» در مجلس، پلاکاردهای قدردانی در اجتماعات مردمی و ابرازمحبت ایرانیان به مردم پاکستان، تنها واکنشهایی احساسی و گذرا نبودند . اینها نشانه شکلگیریسرمایهای ارزشمند در روابط دو کشور بودند؛ سرمایهای که با پول و قرارداد به دست نمیآید و چهبسا سالها تلاش دیپلماتیک نیز نتواند آن را ایجاد کند.
پاکستان در آن روزها، فراتر از یک همسایه و شریک منطقهای، در ذهن بسیاری از ایرانیان بهعنوان دوستی شناخته شد که در روزهای دشوار کنار آنان ایستاده است.
پس از آن، نقشآفرینی اسلامآباد در میانجیگری و دستیابی به تفاهمنامه اسلامآباد، این تصویرمثبت را بیش از پیش تقویت کرد . پاکستان توانسته بود از جایگاه یک همسایه دوست، به بازیگریمؤثر در یکی از حساسترین پروندههای منطقه تبدیل شود . این اعتبار سیاسی و اجتماعی، فرصتی تاریخی برای گسترش مناسبات تهران و اسلامآباد بود.
آثار این فضای مثبت را میشد در مناسبات اقتصادی و تجاری نیز مشاهده کرد. همکاریهایبازرگانی امیدبخشتر شده بود و تسهیلاتی که در شرایط جنگی برای عبور کشتیها و محمولههایپاکستانی از تنگه هرمز فراهم میشد، در حالی که عبور برخی دیگر از کشورها با محدودیتها و هزینههای بیشتری همراه بود، نشانهای از جایگاه ویژه پاکستان در محاسبات ایران به شمار میرفت.
به نظر میرسید دو کشور در آستانه بهرهبرداری از فرصتی قرار گرفتهاند که شاید در دهههایگذشته کمتر نظیر آن فراهم شده بود.
اما سیاست، همیشه در مسیری که انتظار داریم حرکت نمیکند.
افزایش فشارهای آمریکا بر پاکستان، تشدید درگیری میان عربستان سعودی و انصارالله یمن، تعهدات ناشی از پیمان دفاعی مکه و سپس محدودیتهای ایجادشدهدر گذرگاههای تجاری ایران و پاکستان، بهتدریج پرسشها و نگرانیهای تازهای در تهران به وجود آورد.
بهویژه قرارگرفتن پاکستان در چارچوب تعهدات دفاعی در برابر حملات انصارالله به عربستان، برایافکار عمومی ایران پرسشی جدی ایجاد کرد : چگونه کشوری که تا دیروز در کنار ایران ایستادهبود، امروز ممکن است در ترتیباتی قرار گیرد که پیامدهای آن با منافع منطقهای ایران در تعارض باشد؟
بستهشدن گذرگاههای ریمدان–گبد و میرجاوه–تفتان نیز بر این نگرانیها افزود . این تصمیم، صرفنظر از دلایل اعلامشده امنیتی، فنی یا تجاری، پیامدهایی فراتر از توقف مبادلات کالا داشت. اختلال در رفتوآمد کامیونها، زیان بازرگانان و بلاتکلیفی فعالان اقتصادی، تنها بخشی از هزینههای آن بود. طبیعی است که در چنین شرایطی، مردم و مسئولان ایرانی از پاکستان دلگیر باشند. وقتی ملتی در سختترین روزهای خود، همسایهای را برادرمیخواند، حق دارد از آن برادر انتظار بیشتری داشته باشد.
این انتظار نه زیادهخواهی است و نه نادیدهگرفتن استقلال پاکستان؛ نتیجه طبیعی جایگاهی است که رفتار مردم و دولت پاکستان در ذهن ایرانیان ایجاد کرده بود . هر اندازه این جایگاه ارزشمندترباشد، تصمیماتی که خلاف انتظار ایران اتخاذ میشوند نیز حساسیت بیشتری برمیانگیزند.
اما آیا این همه ماجراست؟ به گمان من، خیر.
اگر قرار باشد درباره روابط ایران و پاکستان منصفانه قضاوت کنیم، باید شرایطاسلامآباد را نیز ببینیم؛ شرایطی که گاه در فضای احساسی ناشی از تحولات منطقه نادیده گرفته میشود.
پاکستان کشوری با مشکلات جدی اقتصادی، بدهیهای خارجی، نیاز مستمر به تأمین مالی و وابستگی قابل توجه به منابع مالی بینالمللی است . روابط این کشور با آمریکا، صندوق بینالمللیپول و عربستان سعودی، تنها مجموعهای از مناسبات سیاسی معمول نیست؛ بخشی از ساختاراقتصادی و امنیتی پاکستان به این روابط گره خورده است.
در چنین وضعیتی، دولت پاکستان همواره از آزادی عمل نامحدود برخوردار نیست. تصمیمی که از تهران نامطلوب یا حتی غیرقابلقبول به نظر میرسد، ممکن است در اسلامآباد حاصل محاسبهایدشوار میان چند هزینه و چند ضرورت باشد.
البته درک این تنگناها به معنای تأیید همه تصمیمات پاکستان نیست . فشار اقتصادی، مسئولیتسیاسی دولتها را از میان نمیبرد . همانگونه که ایران نمیتواند از پاکستان انتظار داشته باشد در همه موضوعات منافع خود را نادیده بگیرد، پاکستان نیز نباید انتظار داشته باشد ایران در برابر تصمیماتی که به منافع ملیاش آسیب میزند، سکوت کند.
در سیاست خارجی، فهمیدن رفتار یک کشور با پذیرفتن آن رفتار یکسان نیست.
پاکستان حق دارد منافع ملی خود را دنبال کند، اما ایران نیز حق دارد درباره پیامدهای تصمیماتاسلامآباد پرسش کند، توضیح بخواهد و در صورت ضرورت، برای حفاظت از منافع خود تصمیماتمتناسب بگیرد. مسئله مهم، شیوه مواجهه با این اختلافهاست.
ما نباید روابط ایران و پاکستان را به انتخابی میان دو وضعیت مطلق تقلیل دهیم: یا دوستیبیچونوچرا، یا دشمنی تمامعیار. چنین نگاهی شاید در فضای هیجانی رسانهها جذاب باشد، اما در سیاست خارجی نه واقعبینانه است و نه سودمند.
کشورها میتوانند در موضوعی متحد باشند و در موضوعی دیگر اختلاف داشته باشند. میتواننددر یک بحران به یکدیگر کمک کنند و در بحرانی دیگر، به دلیل تعهدات و منافع متفاوت، در دو سوییک مسئله قرار گیرند . هنر دیپلماسی آن است که این اختلافها را مدیریت کند، نه آنکه با هر اختلاف، تمام گذشته را انکار کند.
در این میان، رسانهها نیز مسئولیت مهمی دارند . نباید حمایتهای ارزشمند مردم پاکستان از ایرانرا به دلیل تصمیمی اختلافبرانگیز نادیده گرفت؛ همانطور که نباید به بهانه دوستی تاریخی، از طرح پرسشهای جدی درباره سیاستهای اسلامآباد خودداری کرد.
آنچه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز داریم، ارتباط مستمر، شفافیت در تصمیمات و گفتوگو پیشاز شکلگیری بحران است . بهویژه در موضوعات حساس مرزی و امنیتی، دو کشور باید پیش از اتخاذ تصمیمات پرهزینه، یکدیگر را در جریان بگذارند و اجازه ندهند سکوت، شایعه و سوءبرداشتجای ارتباط مستقیم را بگیرد.
من همچنان معتقدم روابط ایران و پاکستان ظرفیت عبور از این مرحله را دارد . این باور تنها از علاقه به دوستی دو ملت ناشی نمیشود؛ از شناخت واقعیتهای جغرافیایی، اقتصادی و امنیتی دو کشور سرچشمه میگیرد. ایران و پاکستان همسایگانی نیستند که بتوانند یکدیگر را از معادلات خود حذف کنند . امنیت مرزها، تجارت، انرژی، ترانزیت و ثبات منطقهای، خواهناخواه سرنوشت آنان را به یکدیگر پیوند داده است.
اما در کنار همه این نگرانیها، نباید از فردای جنگ غافل شویم. جنگ، هر اندازه طولانی و فرساینده باشد، سرانجام روزی پایان خواهد یافت و آن روز، ایران و پاکستان با فرصتها و ضرورتهای تازهای روبهرو خواهند شد. بازسازی زیرساختها، گسترش تجارت، توسعه گذرگاههایمرزی، همکاری در حوزه انرژی، اتصال بنادر و مسیرهای ترانزیتی و بهرهگیری از ظرفیت بازارهایدو کشور، میتواند فصل تازهای در مناسبات تهران و اسلامآباد بگشاید. اما چنین آیندهایخودبهخود ساخته نمیشود. سرمایهگذار و بازرگان برای بازگشت، بیش از هر چیز به ثبات و اطمینان نیاز دارند و این اطمینان را نمیتوان یکشبه ایجاد کرد. اگر امروز، در میانه بحران، برای حفظ پیوندها و فراهمکردن زمینه همکاریهای فردا تلاش نکنیم، ممکن است پساز پایان جنگ، زمانی که دیگران مشغول بهرهبرداری از فرصتهای تازهاند، ما هنوزدرگیر ترمیم روابطی باشیم که میتوانستیم از آسیبدیدن آنها جلوگیری کنیم. آیندهروابط ایران و پاکستان را نباید به فردای جنگ موکول کرد؛ باید از همین امروز برای آن اندیشید و زمینههایش را فراهم ساخت.
از این رو، به مسئولان ایرانی پیشنهاد میکنم در کنار حساسیت کاملاً بجا نسبت به تحولات اخیر، محدودیتهای پاکستان را نیز در محاسبات خود لحاظ کنند؛ نه از سر اغماض، بلکه برای اتخاذ تصمیمی دقیقتر و مؤثرتر.
از مسئولان پاکستانی نیز انتظار میرود سرمایه ارزشمندی را که در ماههای گذشته در افکار عمومی ایران به دست آوردهاند، دستکم نگیرند . این جایگاه حاصل یک فرصت استثنایی بود و حفظ آن به توجه عملی به نگرانیهای ایران نیاز دارد.
دوستی، جایگزین منافع ملی نیست؛ اما منافع ملی نیز همیشه از مسیر فاصلهگرفتناز دوستان تأمین نمیشود.
ایران باید در دفاع از منافع خود قاطع باشد و پاکستان نیز باید بداند که تصمیماتش در قبال ایران، تنها در سطح روابط دولتها ارزیابی نمیشود، بلکه بر نگاه مردمی تأثیر میگذارد که تا همین چندی پیش با صدای بلند از این کشور قدردانی میکردند.
ایران حق دارد گلایهمند باشد . پاکستان نیز با واقعیتها و محدودیتهایی روبهروست که بایدفهمیده شوند . اما هیچیک از این دو حقیقت نباید حقیقت بزرگتری را تحتالشعاع قرار دهد: ایندو کشور بیش از آنکه از تقابل با یکدیگر سود ببرند، از حفظ رابطهای باثبات، محترمانه و مبتنی بر منافع متقابل بهره خواهند برد. دوستی ایران و پاکستانارزشمند است؛ اما ارزشمندتر از خود دوستی، خردی است که بتواند آن را در روزهایاختلاف نیز حفظ کند.
نظرات