پیمان دفاعی مکه در برابر تفاهم‌ نامه «بدر»: قطر و اندونزی به دنبال چه نوع مشارکتی با پاکستان هستند؟

پاکستان و ترکیه که پیش‌تر تحت پوشش «پیمان دفاعی مکه» همکار‌های نزدیکی با یکدیگر داشتند، اکنون پس از عربستان سعودی، شراکت چند جانبه جدیدی را در حوزه صنعت دفاعی با قطر و اندونزی آغاز کرده‌اند.

هفته گذشته، چهار کشور در دوحه سند تفاهمنامه‌ای تحت عنوان «بدر» امضا کردند؛ توافقی که هدف از آن تقویت همکاریها در حوزه‌ های تولید دفاعی، انتقال فناوری، تحقیق و توسعه و آموزش فنی عنوان شده است.

این تحول این پرسش را در میان برخی ناظران برانگیخته است که چرا با وجود عضویت پیشین پاکستان و ترکیه در پیمان مکه، نیاز به ایجاد چارچوب مجزایی برای همکاری‌ های صنایع دفاعی با قطر و اندونزی احساس شده است؟

پیش تر مقامهای پاکستان و ترکیه این احتمال را مطرح کرده بودند که در آینده کشورهای بیشتری به پیمان مکه بپیوندند. در چارچوب جدید نیز از پیوستن کشورهای جدید استقبال شده است، با این حال عربستان سعودی هنوز موضع‌ گیری رسمی و عمومی در قبال تفاهم‌نامه «بدر» نداشته است.

خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، به نمایندگی از اسلام‌آباد این تفاهمنامه را امضا کرد.

بر اساس اعلام وزارت دفاع قطر، علاوه بر وزارتخانه‌های دفاع چهار کشور، اداره تولیدات دفاعی پاکستان و نهاد صنایع دفاعی ترکیه نیز در توافق «بدر» حضور دارند.

محور این تفاهمنامه شامل اشتراک‌ گذاری در صنایع دفاعی، تولید مشترک، تحقیق و توسعه، آموزش فنی و انتقال فناوری است تا کشورهای شریک بتوانند ظرفیتهای دفاعی و صنعتی خود را ارتقا دهند.

آیا دامنه «پیمان مکه» و تفاهمنامه «بدر» با یکدیگر متفاوت است؟

مصطفی جانیر، استاد امور خاورمیانه در دانشگاه ساکاریا ترکیه گفت: «نخستین قدم ضروری، روشن کردن تفاوت‌ های فنی و عملیاتی میان این دو توافق است.»

وی افزود که پیمان دفاعی مکه در واقع یک «ائتلاف دفاعی» است که تعهد دفاع متقابل را بر دوش کشورهای عضو می‌گذارد.

لازم به ذکر است که سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، روز جمعه تأیید کرد که پاکستان و عربستان سعودی مراحل تصویب پیمان دفاعی مکه را به پایان رسانده‌اند، در حالی که این توافق در ترکیه جهت طی مراحل قانونی برای تصویب نهایی به پارلمان ارائه شده است.

این توافق چارچوب جامع امنیتی و دفاعی میان سه کشور فراهم می‌کند و همکاریها در زمینه‌ های دفاع متقابل، همکاری نظامی، تبادل اطلاعات امنیتی، صنعت دفاعی و فناوری تقویت می‌گردد.

به گفته مصطفی جانیر، «پیمان مکه یک توافق دفاعی تمام‌ عیار است و اعضا ملزم به رعایت آن در چارچوب قوانین داخلی خود هستند.

از سوی دیگر، “بدر” صرفاً یک تفاهم‌نامه است و ماهیت حقوقی نرم‌ تری دارد.»

عمر کریم، تحلیلگر امور خاورمیانه و خلیج فارس، نیز در این زمینه گفت که تفاهمنامه بدر را نباید با پیمان دفاعی مکه هم‌سطح دانست؛ چرا که اولی یک یادداشت تفاهم مقدماتی است، در حالی که پیمان مکه مبتنی بر تعهدات عمیق راهبردی و دفاعی است.

به گفته وی، روابط متقابل کشورهای عضو این تفاهمنامه یکدست نیست؛ مثلاً روابط دفاعی و سیاسی میان اندونزی و پاکستان هنوز محدود است و جکارتا روابط نزدیکی با هند دارد. همچنین روابط قطر و پاکستان گاه تحت تأثیر اختلاف‌ نظرها پیرامون افغانستان قرار داشته است.

دیدگاه ناظران: مقایسه با ناتو و اهداف آنکارا و ریاض

جیمز ام. دورسی، پژوهشگر ارشد در مرکز مطالعات بین‌الملل اس. راجارتنم در سنگاپور، معتقد است که دامنه تفاهمنامه بدر صرفاً به صنایع دفاعی و تولیدات نظامی محدود می‌شود.

به گفته وی، تفاوت بنیادین این دو در اهدافشان نهفته است: پیمان مکه یک چارچوب دفاع جمعی مشابه مدل ناتو است، در حالی که تفاهمنامه بدر بر همکاریهای صنعتی، انتقال فناوری و زنجیره تأمین پایدار تجهیزات دفاعی تمرکز دارد.

بتول دوغان آکاش، متخصص امور کشورهای حوزه خلیج فارس، بر این باور است که کشورهای خلیج فارس حفظ استقلال در سیاست خارجی و امنیتی را ترجیح می‌دهند و تمایلی ندارند نقش منطقه‌ ای خود را زیر سایه یک قدرت واحد تعریف کنند.

وی معتقد است که تفاهمنامه بدر به قطر فرصت همکاری منطقه‌ای می‌دهد در حالی که استقلال و هویت مستقل سیاستهایش را حفظ می‌کند، زیرا پیوستن مستقیم به پیمان مکه ممکن است این تلقی را ایجاد کند که دوحه زیر چتر ساختار امنیتی به رهبری ریاض قرار گرفته است.

در خصوص عدم حضور عربستان سعودی در تفاهمنامه بدر، کارشناسان معتقدند ریاض به دلیل داشتن روابط نزدیک و دوجانبه قبلی با پاکستان و ترکیه، نیاز فوری به چنین چارچوبی احساس نکرده و تمرکز دیپلماتیک خود را بر اولویتهای دیگر مانند یمن معطوف ساخته است.