پیامدهای پیمان دفاع مشترک مکه برای پاکستان و خاورمیانه

📌 آیا ناتوی خاورمیانه در راه است؟

✍دکتر اسکندر احمد شاه (استاد حقوق دانشگاه LUMS در لاهور و دستیار سابق حقوقی وزارت خارجه پاکستان)

🔹 امضای پیمان سه‌جانبه تاریخی

در ۷ اوت ۲۰۲۶، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه پیمان دفاع مشترک مکه را امضا کردند. طبق این توافق، حمله به هر یک از اعضا به منزله حمله به همه تلقی می‌شود.

⚖️ مبنای حقوقی و چالش‌های اجرای آن

این پیمان بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد (حق دفاع مشروع) شکل گرفته، اما نحوه اجرای آن ابهامات حقوقی و سیاسی جدی دارد:

اقدامات پیشگیرانه: حق دفاع مشروع طبق حقوق بین‌الملل تنها پس از «حمله مسلحانه» فعال می‌شود، اما در عمل، ادعاهای مربوط به اقدامات پیشگیرانه همیشه بحث برانگیز بوده‌اند.

تهدیدات داخلی و غیردولتی: استفاده از دفاع جمعی در برابر گروه های غیردولتی و شورش های داخلی (مانند نمونه های سوریه، یمن و عراق) می‌تواند پای متعهدین را به جنگهای داخلی باز کند.

⚠️ پیامدهای ژئوپلیتیک و خطرات آن برای پاکستان:

1️⃣ عدم گسترش چتر هسته‌ای: پاکستان بارها اعلام کرده که چتر هسته‌ای خود را به سایر کشورها گسترش نخواهد داد.

2️⃣ تعهدات عملی مبهم: مشخص نیست پاکستان چگونه می‌تواند در برابر اسرائیل یا گروه های تجزیه طلب کرد از ترکیه حمایت کند. در مقابل، مشخص نیست عربستان در صورت درگیری پاکستان با هند چه کمک نظامی معناداری ارائه خواهد داد.

3️⃣ تنش با ایران: این پیمان می‌تواند پاکستان را در برابر ایران قرار دهد. با توجه به مرزهای مشترک، دومین جمعیت بزرگ شیعه جهان در پاکستان و چالش‌های فرقه ای داخلی، هرگونه درگیری با ایران انسجام ملی پاکستان را تهدید می‌کند.

4️⃣ تقابل مستقیم با اسرائیل: این توافق ممکن است پاکستان را به رویارویی مستقیم با اسرائیل بکشاند و در نتیجه روابط دفاعی هند و اسرائیل را تقویت کند.

5️⃣ فشار بر برنامه های موشکی و هسته‌ای: ورود به ترتیبات امنیتی خاورمیانه، حساسیت و فشار غرب را بر برنامه هسته‌ای و موشکی پاکستان افزایش خواهد داد.

💡 علامت سوال بزرگ:

اگر پاکستان مایل به امضای پیمان های دفاع متقابل است، چرا چین در اولویت نباشد؟

پروژه اقتصادی تجاری بیش از ۵۰ میلیارد دلاری سی پک (CPEC) و تجربه عملکرد موفق تجهیزات چینی در درگیری ۴ روزه مه ۲۰۲۵ با هند نشان می‌دهد که پیمان با چین هم توان بازدارندگی پاکستان را در برابر هند بالا می‌برد و هم از پراکندگی و فرسایش نیروهای مسلح کشور در منازعات خاورمیانه جلوگیری می‌کند.