مسائل فنی، اقدامات احتیاطی و تیغ تیز تحریم ‌ها

«مسائل فنی، اقدامات احتیاطی و تیغ تیز تحریم ‌ها»؛ چرا پاکستان تجارت با ایران را به حالت تعلیق درآورده است؟

تجارت میان پاکستان و ایران از طریق گذرگاه‌ های اصلی مرزی برای چهارمین روز متوالی معلق مانده است؛ اقدامی که فعالیت‌ های تجاری میان دو کشور همسایه از مسیر بلوچستان را به‌شدت مختل کرده و باعث سرگردانی صدها کانتینر حامل بار در دو طرف مرز شده است.

مقامهای اسلام‌آباد و تهران روز شنبه (۱۷ اکتبر) مسدود شدن این گذرگاه‌های مرزی را تأیید کردند، اما به نظر می‌رسد درباره دلایل این تصمیم ناگهانی، روایت‌ های متفاوتی از سوی دو طرف مطرح شده است. با این حال، هر دو کشور تأکید کرده‌اند که این تعلیق «موقتی» است.

شاهد رند، سخنگو و مشاور سروزیر بلوچستان، روز ۱۷ اکتبر در پیامی در شبکه اجتماعی «ایکس» اعلام کرد هدف از بستن این گذرگاه‌ ها «برطرف کردن نگرانی‌ های امنیتی، جلوگیری از قاچاق و کارآمدتر کردن سیستم مرزی» است. به گفته او، این اقدام برای بهبود امور امنیتی و اداری در هر دو سوی مرز ضروری بوده است.

وی افزود گفتگوها میان دو کشور برای حل مسائل اداری مرز با «پیشرفت مثبت» همراه است و انتظار می‌رود این گذرگاه‌ ها به‌زودی بازگشایی شوند.

از سوی دیگر، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این تعلیق تجاری را ناشی از برخی «مسائل فنی» نامشخص دانست که اتخاذ «اقدامات احتیاطی فوری» را ضروری ساخته است.

این مسدودی مرزی درست زمانی رخ داده که پاکستان یکی از تسهیلات مهم وارداتی خود در رابطه با تجارت با ایران را لغو کرده است.
روز جمعه (۱۶ اکتبر)، وزارت تجارت پاکستان مصوبه‌ ای را که به موجب آن واردات از ایران از ارائه «فرم الکترونیکی واردات» (EIF) معاف شده بود، ملغی کرد. این معافیت تنها ۱۳ روز پیش از لغو، یعنی در ۳ اکتبر، از سوی این وزارتخانه تمدید شده بود. وزارت تجارت پاکستان لغو این معافیت را تأیید کرده است.

این تحولات در حالی رخ می‌دهد که چندی پیش و در جریان سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران به پاکستان، شهباز شریف، نخست‌ وزیر این کشور، از هدف‌ گذاری دو کشور برای افزایش حجم مبادلات تجاری به ۱۰ میلیارد دلار خبر داده بود.

«نگرانی تاجران پاکستان از خسارات جبران‌ ناپذیر»

عبدالغفور هوت، رئیس اتحادیه تاجران مرزی در شهرستان گوادر بلوچستان، می‌گوید تعلیق ناگهانی تجارت مرزی، سردرگمی و مشکلات فراوانی را برای فعالان اقتصادی ایجاد کرده است.

او می‌گوید مقامهای دولتی پاکستان روز شنبه وعده داده بودند تجارت مرزی به‌زودی از سر گرفته می‌شود و تاجران امیدوار بودند با آغاز هفته جدید فعالیت‌ ها از سر گرفته شود، اما تا روز دوشنبه نیز این مسیرها بازگشایی نشد.

وی افزود: «از آن سوی مرز به ما گفته شد که از طرف ایران محدودیتی وجود ندارد. به همین دلیل از مقامهای مرزی خواستیم حداقل به خودروهای حامل میوه‌جات تازه، خشکبار و کالاهای فاسدشدنی اجازه عبور بدهند. برخی مسئولان ابتدا موافقت کردند اما در ادامه مجوز عبور داده نشد.»

رئیس اتحادیه تاجران مرزی گوادر تصریح کرد: «ابتدا گفته می‌شد مرز به دلیل مسائل مالیاتی و فنی گمرک به طور موقت بسته شده، اما اکنون به نظر می‌رسد فشارهای دیگری درباره رابطه با ایران وجود دارد که منجر به بستن مرز شده است.»

این موضوع طی چند روز گذشته به یکی از بحث‌ های داغ در شبکه‌ های اجتماعی پاکستان نیز تبدیل شده و کاربران درباره دلایل رسمی اعلام‌ شده ابراز تردید کرده و به عوامل ژئوپلیتیک گسترده‌ تر اشاره می‌کنند. با این حال، شاهد رند، مشاور سروزیر بلوچستان، شایعات مطرح‌ شده در فضای مجازی را بی‌اساس دانسته و از مردم خواسته به اخبار غیررسمی توجه نکنند.

وضعیت فعلی در نقاط مرزی چگونه است؟

پس از متوقف شدن فعالیت‌ های تجاری، صدها کانتینر حامل مواد غذایی ضروری و گاز مایع (LPG) در هر دو طرف مرز متوقف شده‌اند.
شمس‌ الحق، رئیس سابق اتاق بازرگانی گوادر، گفت بر اساس گزارش‌های دریافتی از تاجران، در حال حاضر حدود ۱۵۰۰ خودرو در مرز «گبد-ریمدان» در سمت پاکستان متوقف هستند که حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ دستگاه از آنها ترانزیتی بوده و مقصد نهایی‌شان کشورهای آسیای مرکزی است.

به گفته او، اغلب کانتینرهای متوقف‌ شده در سمت پاکستان حامل برنج، سیب‌ زمینی و موز هستند. در سمت ایران نیز حدود سه هزار کانتینر از جمله تانکرهای حامل LPG متوقف مانده‌اند.

وی تأکید کرد تمام این بارها متعلق به تاجران پاکستانی است و هزینه‌ های مربوط به کالاهای متوقف‌ شده در سمت ایران نیز پیش‌تر پرداخت شده است.

لغو معافیت از «فرم الکترونیکی واردات» به چه معناست؟

اقدام وزارت تجارت پاکستان در لغو معافیت فرم EIF، درست یک روز پیش از مسدودی مرزها رخ داد.
اقبال تابش، کارشناس تجارت خارجی در پاکستان، می‌گوید فرم EIF ابزاری برای ثبت پرداخت‌ های وارداتی و اسناد بانکی است و معافیت قبلی با هدف تسهیل تجارت زمینی برای تاجران واردکننده از ایران اعطا شده بود.

به باور او، هدف اصلی دولت پاکستان از لغو این معافیت، ساماندهی درآمدهای مالیاتی و وارد کردن کالاهای ایرانی به جدول رسمی گمرکی است تا علاوه بر کسب درآمد، از ورود بی‌رویه کالاهای ارزان ایرانی به بازار پاکستان جلوگیری شود.

دکتر اکرام‌ الحق، کارشناس مسائل اقتصادی نیز می‌گوید ورود کالاهای ارزان‌ قیمت و بدون مالیات از ایران به برخی صنایع داخلی پاکستان آسیب می‌زد. برای نمونه، ورود برخی لوازم الکترونیکی از ایران باعث اعتراض تولیدکنندگان داخلی شده بود.

بدرالدین کاکر، از مسئولان سابق اتاق بازرگانی کویته، معتقد است وجود تحریم‌ های بین‌المللی علیه ایران باعث شده فشارها برای انجام مبادلات از طریق کانال‌ های رسمی بانکی افزایش یابد. اما از آنجا که به دلیل تحریم‌ ها امکان مبادله مستقیم بانکی وجود ندارد، تاجران همواره زیر تیغ این محدودیت‌ ها قرار دارند.

به گفته او، علاوه بر تحریم‌ های بین‌المللی، تاجران و صاحبان صنایع در شهرهای بزرگ پاکستان نیز برای حفظ بازار خود، خواستار محدودسازی تجارت مرزی با ایران هستند.

گذرگاه‌ های مرزی و حجم مبادلات تجاری

پنج شهرستان ایالت بلوچستان شامل چاغی، واشک، پنجگور، کیچ و گوادر با ایران هم‌ مرز هستند. تجارت میان دو کشور عمدتاً از چهار گذرگاه «گبد-ریمدان» (گوادر)، «مند-ردیگ» (کیچ)، «چیدگی» (پنجگور)

«تفتان-میرجاوه» (چاغی) انجام می‌شود که در این میان گبد و تفتان(ریمدان ومیرجاوه) بیشترین سهم را دارند.

بر اساس آمار وزارت امور خارجه پاکستان، حجم تجارت رسمی دو کشور در سال مالی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ حدود ۲.۸ میلیارد دلار بوده که از این میزان، ۶۸۴ میلیون دلار سهم صادرات پاکستان و ۲.۱ میلیارد دلار سهم واردات از ایران بوده است.

واردات اصلی پاکستان از ایران شامل گاز مایع (LPG)، قیر، خرما، میلگرد و آهن، گوجه‌ فرنگی، پیاز، خشکبار و مواد پتروشیمی است. در مقابل، پاکستان کالاهایی چون برنج، کنجد، انبه، موز، دام زنده، پارچه، تجهیزات پزشکی و گوشت به ایران صادر می‌کند.

بخش زیادی از مبادلات مرزی به صورت غیررسمی یا با روپیه پاکستان انجام می‌شود و در آمارهای رسمی ثبت نمی‌شود؛ همچنین بخشی از کالاهایی که مقصد نهایی آنها ایران است، به عنوان ترانزیت به مقصد آسیای مرکزی اظهار می‌شوند.

هشدار به تاجران: تا شفاف شدن سیاست‌ ها احتیاط کنید

در پی مسدود شدن مرزها، اتاق بازرگانی کویته از تاجران خواسته است تا زمان روشن شدن وضعیت و تعیین تکلیف معافیت‌ ها، از خرید جدید یا ثبت سفارش کالا از ایران خودداری کنند تا دچار خسارات مالی و مشکلات گمرکی نشوند.