دیپلماسی چهارجانبه در تهران؛ آیا «پیمان مکه» موازنهٔ امنیتی منطقه را تغییر می‌دهد؟

​نشست بی‌سابقه و چهارجانبهٔ نمایندگان عالی‌ رتبهٔ پاکستان، عربستان سعودی، ترکیه و ایران در تهران (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶)، بازتاب گسترده‌ای در محافل سیاسی و رسانه‌ای از جمله پاکستان داشته است. این دیدار که به پیشنهاد فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، برنامه‌ ریزی شد، با حضور شاهزاده خالد بن سلمان (وزیر دفاع عربستان)، محسن نقوی (وزیر کشور پاکستان)، ابراهیم کالین (رئیس سازمان اطلاعات ترکیه) و مقامات ارشد ایرانی از جمله مسعود پزشکیان برگزار شد.

کاهش تنش ‌های منطقه ‌ای و مسئلهٔ یمن

اگرچه بیانیه رسمی مشترک بر تداوم گفتگوها جهت تقویت صلح و امنیت منطقه‌ای تاکید دارد، کارشناسان محور اصلی این نشست را مهار تنشهای اخیر میان عربستان سعودی و حوثی‌ های یمن می‌دانند. در پی حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ ها به تاسیسات نفتی و فرودگاه‌ های عربستان، ریاض، ایران را مسئول این اقدامات دانسته بود. حضور مستقیم وزیر دفاع عربستان در تهران—با وجود این اتهامات—نشان‌ دهندهٔ ارادهٔ جدی طرفین برای یافتن راه‌حلی دیپلماتیک است.

پاکستان تلاش دارد با میانجی‌ گری و دستیابی به توافق میان تهران و ریاض، از کشیده شدن پای خود به این مناقشه جلوگیری کند.
​
تغییر دیدگاه ایران نسبت به «پیمان دفاعی مکه»
پیش از این، برخی محافل در تهران پیمان دفاعی تازه تاسیس مکه (با محوریت پاکستان، عربستان و ترکیه) را سازوکاری جهت ایجاد بازدارندگی علیه ایران تلقی می‌کردند. اما حضور اعضای اصلی این پیمان در تهران و گفتگو با مقامات ایرانی، این پیام را منتقل کرد که پیمان مکه به دنبال ایجاد شبکهٔ امنیت و ثبات منطقه‌ای است، نه تقابل با ایران.

مایکل کوگلمن، کارشناس اندیشکده ویلسون، معتقد است اگرچه احتمال پیوستن رسمی ایران به پیمان مکه به دلیل رقابت‌ های دیرینه پایین است، اما پذیرش اصل گفتگو با تهران نقطهٔ عطف مهمی محسوب می‌شود.
​
ایده ‌پردازی برای «شبکهٔ امنیتی غرب آسیا» و چالش آمریکا

محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین ایران، همزمان با این نشست خواستار استفاده از این فرصت برای پایه‌ گذاری «شبکهٔ امنیتی غرب آسیا» شد و تاکید کرد که امنیت منطقه نباید وارداتی باشد. با این حال، عمران علی، دیپلمات سابق پاکستانی، معتقد است مانع اصلی در تحقق چنین همگرایی جامعی، فشارهای آمریکا و اصرار دونالد ترامپ بر خروج مواد هسته‌ای از ایران است؛ شرطی که پذیرش آن برای تهران غیرممکن به نظر می‌رسد. به باور او، ایران تنها در صورتی به طرح‌ های امنیتی منطقه‌ ای می‌پیوندد که اعضا تمامیت ارضی آن را تضمین کنند.
​
تقویت نقش میانجی‌ گرانهٔ پاکستان و همبستگی اسلامی

تحلیل‌گران پاکستانی از جمله مشاهد حسین سید، این نشست را گامی تاریخی برای اسلام‌آباد در ایفا نقش «پل ارتباطی» میان جنوب آسیا و خاورمیانه می‌دانند. به باور او، این گفتگوها طرح‌ های تفرقه‌ افکنانه را خنثی کرده و نشان می‌دهد که صلح پایدار در منطقه بدون حضور ایران ممکن نیست.

​در نهایت، این نشست متقاطع نشان داد که پیمان مکه در حال تبدیل شدن به کانون ثقل تصمیم‌ گیریهای امنیتی در جهان اسلام است؛ جایی که کشورهای منطقه تلاش می‌کنند سرنوشت امنیت خود را مستقل از مداخلهٔ قدرت‌ های بیرونی رقم بزنند.