جنجال بر سر مرمت آثار باستانی «تاکسیلا» در پاکستان؛ سایه سنگین یونسکو بر میراث جهانی گندهارا

 محوطه‌های باستانی و تاریخی «سِرکَپ» (Sirkap) و «موهرا مرادو» (Mohra Moradu) در منطقه باستانی تاکسیلا (واقع در مرز دو ایالت پنجاب و خیبر پختونخوا) و در حومه اسلام آباد پایتخت، این روزها به میدان مناقشه‌ای جدی میان کارشناسان میراث فرهنگی، مقامات دولتی و سازمان یونسکو تبدیل شده‌اند؛ جنجالی که می‌تواند این نگین درخشان تمدن بودایی را در «فهرست میراث جهانی در معرض خطر» قرار دهد.

​ این بحران پس از آن علنی شد که در ۲۶ فوریه ۲۰۲۶، سفیر پاکستان در فرانسه خطابی از سوی یونسکو دریافت کرد. در این نامه آمده بود که یک «شخص ثالث» (که بعداً مشخص شد یک استاد بازنشسته تاریخ و علاقه‌مند به میراث فرهنگی است) شکایتی را همراه با مستندات تصویری ثبت کرده است. این شکایت نشان می‌دهد که در جریان بازسازی‌های اخیر، دیوارهای باستانی تخریب یا به ارتفاع آنها افزوده شده و از همه نگران‌کننده‌تر، کیسه‌های سیمان در محل دیده شده است؛ ماده‌ای که استفاده از آن در مرمت آثار باستانی کاملاً ممنوع است.

پاسخ شتاب‌زده پاکستان و نقض پروتکل‌های بین‌المللی

​دپارتمان باستان‌شناسی دولت محلی ایالت پنجاب در پاسخی ۱۶ صفحه‌ای که در ۲۴ مارس ارسال شد، هرگونه بازسازی غیرعلمی را رد و اعلام کرد که این اقدامات صرفاً جهت استحکام‌بخشی به بناها بوده است. با این حال، نحوه ارسال این پاسخ خود به یک گره دیپلماتیک جدید تبدیل شد.

​بر اساس قوانین یونسکو، این سازمان تنها با دولت‌های مرکزی (فدرال) طرف حساب است. اما مقامات ایالتی پنجاب بدون رعایت این قاعده، پاسخ خود را مستقیماً به یونسکو ارسال کردند.

 عثمان سمیع؛ رئیس شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) در پاکستان، این اقدام را نقض صریح دستورالعمل‌های اجرایی کنوانسیون میراث جهانی دانست و هشدار داد که این پرونده قرار است در اجلاس  ماه ژوییه ۲۰۲۶ در کره جنوبی بررسی شود و در صورت عدم تغییر، خطر ورود تاکسیلا به «لیست سرخ» یونسکو بسیار جدی است.

توسعه گردشگری یا تخریب هویت تاریخی؟

​ریشه این اقدامات به طرح حکومت ایالتی پنجاب بازمی‌گردد که قصد دارد با بودجه‌ای بالغ بر ۴ میلیارد روپیه، یک شهرک گردشگری مدرن در تاکسیلا ایجاد کند. 

بخشی از این پروژه به دنبال درخواست پیروان آیین بودا برای حذف ستون سیمانی قدیمی از مقابل مجسمه شهیر «بودای شفا‌بخش» (Healing Buddha) در موهرا مرادو آغاز شد (بوداییان معتقدند لمس این مجسمه بیماران را شفا می‌دهد).

​اما کارشناسان مستقل معتقدند این پروژه بدون ضوابط علمی پیش رفته است. شجیعه شجاع، کارشناس مرمت که در اعتراض به این روند از سمت مشاورتی خود استعفا داده، می‌گوید: ​«دولت محلی به رای کارشناسان بها نمی‌دهند. برای چنین سایت مهمی باید ابتدا ارزیابی تاثیر بر میراث انجام و پس از تایید یونسکو کار آغاز می‌شد. حتی سنگ‌های جدیدی که استفاده می‌شود باید دقیقاً از همان معادن باستانی و با همان سبک تراشکاری تامین می‌شدند.»

​در مقابل، عاصم دوگر؛ معاون موزه تاکسیلا با دفاع از عملکرد خود می‌گوید با نصب میله‌های فلزی (سرب) مرز بین دیوار قدیم و جدید را مشخص خواهند کرد تا اصالت بنا حفظ شود. 

ظهیر عباس ملک؛ مدیرکل باستان‌شناسی پنجاب نیز مدعی است چون ساخت‌وساز بزرگی صورت نگرفته، نیازی به اطلاع پیش‌بینی‌شده به یونسکو نبوده است؛ ادعایی که از سوی ایکوموس رد شده است.

​از تاریخ تا افسانه: اهمیت تاکسیلا

​تاکسیلا که در سال‌های ۱۸۶۳-۱۸۶۴ توسط باستان‌شناس بریتانیایی، جان کینگهم کشف شد و بعدها توسط سر جان مارشال در سال ۱۹۱۳ به طور گسترده کاوش گردید، یکی از قدیمی‌ترین مراکز تمدنی جهان است که حتی در کتاب مقدس هندوها (رامایانا) نیز از آن یاد شده است.

​بهر موند (Bhír Mound): قدیمی‌ترین بخش شهر.

​سرکپ (Sirkap): شهری با معماری شطرنجی متعلق به ۳۰۰ سال پیش از میلاد.

​موهرا مرادو (Mohra Moradu): صومعه و محل عبادت راهبان بودایی.

​کارشناسان معتقدند ظرفیت‌های فنی دپارتمان‌های دولتی پاکستان برای مدیریت چنین پروژه عظیمی کافی نیست و تنها راه نجات تاکسیلا، تعامل فوری با کارشناسان بین‌المللی و یونسکو پیش از اجلاس ماه ژوییه است. در غیر این صورت، بی‌تدبیری پیمانکاران محلی می‌تواند یکی از ارزشمندترین گنجینه‌های بشریت در آسیای جنوبی را با بحران هویت و انزوای بین‌المللی مواجه کند.