«پیمان دفاع مشترک مکه» چیست و چه مفهومی برای منطقه از جمله اسرائیل و ایران دارد؟

​
عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه «پیمان دفاع مشترک مکه» را به امضا رساندند. بر اساس این معاهده دفاعی، «حمله مسلحانه به هر یک از این سه کشور، حمله به تمامی آنها تلقی خواهد شد.»

​طبق بیانیه مشترک منتشر شده، شهباز شریف نخست وزیر پاکستان، رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه و محمد بن سلمان ولیعهد عربستان سعودی، ظهر روز جمعه پس از شرکت در نشست دفاعی مشترک در مکه، این پیمان را به امضا رساندند.

​بر اساس متن این بیانیه، هدف از این پیمان تقویت دفاع جمعی در برابر هرگونه اقدام متجاوزانه عنوان شده و آمده است: «هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از این سه کشور، به منزله حمله علیه تمامی طرفین خواهد بود.» همچنین اشاره شده که این معاهده تمامی ابعاد همکاری‌های دفاعی میان این سه کشور را ارتقا داده و تحکیم می‌بخشد.

​اگرچه جزئیات کامل این پیمان هنوز منتشر نشده، اما بر اساس اعلام وزارت امور خارجه پاکستان، هدف اصلی این معاهده ارتقای توان بازدارندگی دفاعی جمعی در برابر هرگونه تجاوز و توسعه همکاری ها در عرصه دفاعی است.

​به گفته وزارت خارجه پاکستان، پیش از مراسم رسمی امضای این قرارداد، سران سه کشور در نشست دفاعی مشترکی شرکت کرده و به بررسی مناسبات و منافع مشترک پرداختند.

بر اساس این بیانیه، سران سه کشور با اتکا به روابط دیرینه تاریخی، منافع راهبردی مشترک و همکاری‌های دفاعی طولانی‌مدت، اقدام به امضای «پیمان دفاع مشترک مکه» کرده‌اند.

​در ادامه این بیانیه آمده است: «این پیمان مظهر عزم مشترک سه کشور برای تقویت امنیت جمعی در راستای دستیابی به آینده‌ای امن و باثبات و همچنین ارتقای صلح، امنیت و ثبات در منطقه و فراتر از آن است.»

​لازم به ذکر است که شهباز شریف نخست وزیر و فیلد مارشال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان روز پنجشنبه در رأس هیأتی وارد عربستان شدند و رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه نیز صبح جمعه جهت امضای این پیمان وارد سعودی شد.

​پیش‌زمینه و گمانه‌زنی ها

اخبار و گمانه زنی‌ها درباره این پیمان از مدت ها پیش مطرح بود. در ژانویه امسال، خاقان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه از رایزنی های مداوم میان پاکستان، ترکیه و عربستان پیرامون همکاری های دفاعی خبر داده و اعلام کرده بود که رئیس‌جمهور اردوغان به دنبال ایجاد یک «بستر گسترده و جامع» است.

​در همان ماه، رضا حیات هراج، وزیر مشاور در امور تولیدات دفاعی پاکستان نیز تأیید کرد که پس از یک سال مذاکره میان سه کشور، پیش‌نویس معاهده دفاعی آماده شده است. با این حال وی تصریح کرد که این پیمان مجزا از توافق امنیتی پیشین میان پاکستان و عربستان خواهد بود.

​شایان ذکر است که در سپتامبر سال گذشته نیز پاکستان و عربستان «پیمان راهبردی دفاع متقابل» را به امضا رسانده بودند که طبق آن، هرگونه تجاوز خارجی به یکی از کشورها، تجاوز به هر دو کشور محسوب می‌شد.

​امضای این پیمان سه جانبه در شرایطی صورت می‌گیرد که موازنه امنیتی و دیپلماتیک در خاورمیانه به سرعت در حال تغییر بوده و ائتلاف‌های جدیدی در حال شکل گیری است. پاکستان در زمان های اخیر در تلاش های دیپلماتیک برای کاهش تنش میان آمریکا و ایران مشارکت داشته و ترکیه نیز نقش دیپلماتیک فعالانه ای را برای پایان دادن به جنگ غزه ایفا کرده است.

این پیمان همچنین از این جهت حائز اهمیت است که پاکستان تنها کشور دارنده سلاح هسته ای در جهان اسلام به شمار می‌رود.

چرا این پیمان اهمیت دارد؟

تحلیلگران بر این باورند که اگرچه این پیمان بسیار مهم است، اما نمی‌توان گفت که پس از آن همه چیز تغییر خواهد کرد.

​محمد چلیک، روزنامه‌نگار روزنامه «دیلی صباح» ترکیه در این باره می‌گوید که این ائتلاف حاصل تحولات بین‌المللی یک دهه گذشته است. جنگ اوکراین و روسیه و بحران خاورمیانه، چالش های امنیتی زیادی را برای بسیاری از کشورها ایجاد کرده است. 

به گفته وی، به ویژه حمله ۲۸ فوریه آمریکا و اسرائیل به ایران شرایط را دستخوش تغییر کرد و اکنون برخی کشورها خواستار تضمین‌های امنیتی هستند.

​چلیک می‌افزاید عربستان سعودی پس از تحولات ۲۸ فوریه آن گونه که انتظار داشت از پشتیبانی امنیتی برخوردار نشد. پاکستان نیز با وجود داشتن توان هسته‌ای، خواهان حمایت سایر کشورها در مواجهه با هند است. 

ترکیه ای هم که در میان همسایگانی با بحران های امنیتی محاصره شده، برای تقویت امنیت خود به منابع و همکاری های نظامی بیشتری نیاز دارد. همچنین ترکیه تمایل دارد یک سازوکار امنیتی در برابر اقدامات غیرقابل پیش‌بینی اسرائیل و ایران داشته باشد تا خود را از بی‌ثباتی های ناشی از آن مصون دارد.

​وی نشست روز جمعه سران دومین ارتش بزرگ ناتو (ترکیه)، پاکستانِ دارنده توان هسته‌ای و عربستانِ برخوردار از قدرت اقتصادی را رویدادی بسیار تاریخی و مهم ارزیابی کرد.

​پس از امضای این پیمان، رجب طیب اردوغان در حسابی رسمی خود در شبکه اجتماعی ایکس تاکید کرد که این معاهده دفاعی «علیه هیچ کشوری نیست».

​عمران علی، دیپلمات سابق پاکستانی نیز با اشاره به اوضاع خاورمیانه و تحرکات اسرائیل، این پیمان را بسیار حائز اهمیت دانست. وی با اشاره به اظهارات چند ماه پیش نخست وزیر سابق اسرائیل گفت نفتالی بنت مدعی شده بود دشمن اصلی اسرائیل «ائتلاف سنی» در حال شکل گیری میان پاکستان، ترکیه و عربستان است. (نفتالی بنت در فوریه مدعی شده بود محوری جدید شامل ترکیه، قطر، اخوان‌المسلمین و پاکستانِ مسلح به سلاح هسته‌ای در حال شکل گیری است که فضای ضد اسرائیلی را تشدید می‌کند.)

​به گفته عمران علی، آمریکا در نظر دارد در آینده به تدریج از خاورمیانه خارج شود و به نظر می‌رسد این سه کشور می‌خواهند با ایجاد یک ائتلاف مقتدر، نفوذ خود را به عنوان جایگزین افزایش دهند.

​جاوید حفیظ، یکی دیگر از دیپلمات های سابق، با تایید این دیدگاه تاکید کرد آنچه در خاورمیانه و به ویژه غزه می‌گذرد، واکنش طبیعی کشورهای اسلامی است. وی افزود: «ترکیه توان دفاعی بسیار قوی دارد، پاکستان تنها قدرت هسته‌ای جهان اسلام است و عربستان از تمکن مالی برخوردار است.» وی همچنین زمان و مکان امضای این پیمان در مکه را حاوی این پیام دانست که به هیچ کشوری اجازه دست درازی یا تجاوز به اماکن مقدس مسلمانان داده نخواهد شد.

​نگاه‌ها به سمت ایران و هند

عمران علی معتقد است عربستان سعودی سامانه های دفاعی پیشرفته ترکیه و فناوری موشکی و هسته ای پاکستان را به عنوان یک «سپر حمایتی» در برابر اسرائیل و ایران می‌بیند. وی تاکید کرد پاکستان در قبال ایران سیاست متعادلی را دنبال می‌کند و پس از این پیمان باید به تهران اطمینان خاطر داده شود که این ائتلاف موضعی علیه ایران ندارد؛ زیرا اگر ایران این ائتلاف را خصمانه تلقی کند، اهداف آن محقق نخواهد شد.

​تاکنون موضع گیری رسمی شدیدی از سوی مقامات بلند پایه ایران صورت نگرفته، اما ابراهیم رضایی؛ عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی در حساب خود در ایکس نوشت: «سعودی ها باید بدانند که توافق های کاغذی با ترکیه و پاکستان نمی‌تواند تضمین کننده امنیت آنها باشد، همان‌طور که تکیه یک‌جانبه بر آمریکا در طول سال‌ها نتوانست برای آنها امنیتی به همراه آورد.»

​از سوی دیگر، به گفته تحلیلگران، هند که پیشتر نگران حمایت ترکیه از پاکستان بوده، قطعاً به این پیمان معترض خواهد بود، هرچند کارشناسان هندی پیش از این مدعی بودند این ائتلاف شکل نخواهد گرفت.

​نقش صنعت دفاعی ترکیه

ترکیه که زمانی از خریداران عمده سلاح در جهان بود، اکنون با جهش در صنایع دفاعی خود به یکی از صادرکنندگان برجسته تسلیحات تبدیل شده است. پهپادهای ساخت ترکیه نقش تعیین کننده‌ای در منازعات اوکراین، سوریه و لیبی ایفا کرده‌اند.

​به گفته مقامات ترکیه‌ای، ۸۰ درصد از نیازهای دفاعی این کشور به صورت بومی تامین می‌شود. طبق گزارش ساختار بین‌المللی سیپری (SIPRI) در سال ۲۰۲۴، چهار شرکت برجسته دفاعی ترکیه (از جمله آسلسان، بایکار، صنایع هوافضای ترکیه و سازمان صنایع مکانیکی و شیمیایی) در میان ۱۰۰ شرکت برتر دفاعی و نظامی جهان قرار گرفته‌اند که نشان‌دهنده رشد چشمگیر و افزایش نفوذ ترکیه در بازار جهانی تسلیحات است.