تعاملات گسترده فرهنگی پاکستان و چین و تأثیر “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” بر آن

چکیده مدیریتی

موقعیت ژئواکونومیک پاکستان، به‌مثابه پل ارتباطی میان مناطق نفت‌خیز و بازارهای جهانی و داشتن مزایای راهبردی همچون خطوط ساحلی طولانی در دریای عمان، مجاورت با تنگه هرمز و وجود زیرساخت‌های بندری و ترابری پیشرفته، باعث شده که این کشور نقشی محوری در تسهیل مبادلات تجاری، تأمین امنیت انرژی و همگرایی اقتصاد منطقه‌ای ایفا ‌کند. این جایگاه جغرافیایی در کنار بلوغ راهبردی، پاکستان را به کنشگری توسعه‌محور و صلح‌طلب بدل ساخته است. در این میان، کارکرد فرهنگ و دیپلماسی عمومی در سیاست خارجی پاکستان برجستگی یافته و تقویت مناسبات فرهنگی در تعاملات دیپلماتیک این کشور با سایر ملل کاملاً محسوس است. در چنین چارچوبی، روابط پاکستان با چین (به مثابۀ شریک کلیدی و راهبردی این کشور ) از محدوه همکاری‌های اقتصادی و دفاعی فراتر رفته و به‌سوی توسعۀ همکاری‌های فرهنگی گام برداشته است. این همکاری‌های فرهنگی که ریشه در گذشته دارد، از رهگذر تبادلات هنری، ادبی، آموزشی، گردشگری و دیپلماتیک، همگرایی دو کشور را ژرفا بخشیده و سایر ابعاد مناسبات دوجانبه را نیز تقویت کرده است. در این میان، “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” به‌عنوان یک نقطه‌عطف در روند تعاملات دو کشور، فرصت‌های بی‌سابقه‌ای را برای توسعۀ روابط فرهنگی دو کشور پدید آورده است.

تحلیل مسئله

مناسبات فرهنگی پاکستان با جهان و به‌طور خاص با چین، نقشی بنیادین در ارتقای جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی این کشور ایفا می‌کند. پاکستان به‌عنوان کشوری با میراث تمدنی غنی و موقعیت ژئوپلیتیک راهبردی، همواره کوشیده است تا از ظرفیت‌های فرهنگی خود برای ایجاد پل‌های ارتباطی و همگرایی در سطح منطقه بهره گیرد. در این میان، همکاری‌های فرهنگی با چین به‌منزلۀ یکی از مهم‌ترین شرکای استراتژیک پاکستان، جایگاهی کلیدی و بی‌بدیل در سیاست‌های فرهنگی و اقتصادی این کشور دارد. عبارت مشهوری که بارها از سوی مقامات دو کشور تکرار شده (شیرین‌تر از شیرین‌ترین عسل، عمیق‌تر از عمیق‌ترین دریای جهان و بلندتر از بلندترین قله جهان) به‌خوبی ژرفا و استحکام روابط فرهنگی دوطرف را نشان می‌دهد. این گزاره، نماد نوعی اعتماد، احترام و دوستی فراتر از مناسبات رسمی و دولتی است که به سطح مردم و نسل‌های آینده انتقال یافته است.

در این میان، ضروری است به تفاوت‌های ایدئولوژیک دو کشور نیز اشاره شود؛ نظام سیاسی پاکستان جمهوری اسلامی و چین کشوری کمونیستی است، با این حال، این دو کشور توانسته‌اند علی‌رغم ناهمگونی‌های ایدئولوژیک و فرهنگی، با عبور از موانع، الگویی از همکاری برد‑برد را عینیت بخشند که در سطح منطقه نیز قابل تعمیم به سایر کشورهاست. بدین‌جهت، در مقالۀ حاضر، مهم‌ترین محورهای روابط فرهنگی چین و پاکستان و تأثیر “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” بر این همکاری‌ها، مورد بررسی قرار گرفته است.

روابط تاریخی پاکستان و چین

پیشینۀ تبادلات فرهنگی میان چین و پاکستان به بیش از دو هزار سال پیش بازمی‌گردد. اندکی پس از تأسیس جمهوری خلق چین در ۱۹۴۹، دو کشور روابط دیپلماتیک خود را برقرار کرده و از آن زمان تاکنون مناسبات نزدیک و دوستانه خود را در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی حفظ و گسترش داده‌اند. دولت‌های دو کشور در ۲۵ مارس ۱۹۶۵ موافقت‌نامۀ همکاری‌های فرهنگی را امضا کرده و همزمان نخستین برنامه اجرایی آن را نیز به تصویب رساندند. بعدها، امضای برنامه‌های اجرایی دو سالانه از سال  مجدداٌ ۱۹۷۹ از سر گرفته شد و از سال ۱۹۹۷ به برنامه‌های سه‌سالانه تبدیل گردید. آخرین برنامه نیز در سال ۲۰۰۳ و در پکن به امضا رسید که تا سال ۲۰۰۶ ادامه داشت. در طول این سال‌ها، همکاری‌های فرهنگی چین و پاکستان پیشرفتی مستمر و پایدار داشته است. از مصادیق بارز این فرایند می‌توان به سفر هیئت‌های مختلف فرهنگی دو کشور اشاره کرد: سفر هیئت فرهنگی دولت چین به پاکستان در مه ۱۹۸۳ و نوامبر ۱۹۹۱، و سفر هیئت‌های فرهنگی دولت پاکستان به چین در نوامبر ۱۹۸۱، ژوئن ۱۹۸۲ و سپتامبر ۱۹۹۹.

علاوه بر این، در مقاطع تاریخی مختلف، همکاری‌های قابل‌توجهی در حوزه‌های هنر، ادبیات، آموزش، اطلاع‌رسانی، ورزش، امور جوانان، میراث فرهنگی، بایگانی، نشر، بهداشت و امور زنان میان دو کشور صورت پذیرفته است. برای نمونه، گروه‌های هنری چین (شامل موسیقی محلی، آکروباتیک و نمایش عروسکی) به پاکستان سفر کرده و آثار ادبی دو کشور نیز متقابلاٌ ترجمه شده است. در حوزۀ برنامه‌های تلویزیونی نیز، آثاری همچون «محبت در بزرگراه» در دهۀ ۱۹۸۰ به‌طور مشترک تولید شده که با استقبال چشمگیر مردم دو کشور روبه‌رو شد.

اما نکته برجسته در سیر تاریخی این روابط، فصل جدیدی است که پروژۀ “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” در همکاری‌های فرهنگی دو کشور گشوده است. در سال ۲۰۱۳، دولت‌های پاکستان و چین ابر پروژۀ «کریدور اقتصادی چین و پاکستان»  را راه‌اندازی کردند که اتصال بندر گوادر پاکستان به منطقۀ سین‌کیانگ چین را از طریق شبکۀ راه‌ها و خطوط ریلی پیش‌بینی می‌کند. این کریدور، مجموعه‌ای از پروژه‌های توسعۀ اقتصادی در حوزه‌های انرژی، زیرساخت‌ها و ارتباطات است و انتظار می‌رود اقتصاد پاکستان را متحول سازد. “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” به‌مثابۀ نمونه‌ای نوین از مشارکت پاکستان و چین است که بستر لازم برای نوسازی همه‌جانبه پاکستان را فراهم خواهد ساخت.

از زمان امضای این موافقت‌نامه، افزایش چشمگیری در تبادلات فرهنگی دو کشور رخ داده است. از مهم‌ترین پیامدهای آن، افزایش قابل توجه تبادلات آموزشی دو کشور طی سال‌های اخیر است. سالانه صدها دانشجوی پاکستانی برای ادامه تحصیل به چین می‌روند و شمار قابل ملاحظه‌ای از دانشجویان چینی نیز در پاکستان مشغول به تحصیل هستند. افزون بر این، ایجاد مراکز متعدد مطالعات چین، مراکز آموزش زبان چینی و مؤسسات کنفوسیوس در پاکستان تأسیس شده و در مقابل نیز، مراکز مطالعات پاکستان و گروه‌های آموزشی زبان اردو در چندین دانشگاه چین فعال گردیده‌اند. همچنین ترجمۀ آثار ادبی از اردو به چینی و از چینی به اردو افزایش یافته و گزارش‌هایی از افزایش آمار ازدواج میان شهروندان چینی و پاکستانی نیز منتشر شده است. در مجموع، در شرایط کنونی آنچه به همکاری‌های فرهنگی چین و پاکستان شتابی مناسب بخشیده، “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” است که به‌طور گسترده به‌مثابۀ کاتالیزوری برای توسعۀ اجتماعی و فرهنگی در پاکستان قلمداد می‌شود. در ادامه، محورهای اصلی این تعاملات فرهنگی مورد واکاوی قرار می‌گیرد.

محورهای ارتباطات فرهنگی پاکستان و چین

• مؤسسات کنفوسیوس و آموزش زبان چینی: مؤسسات کنفوسیوس مهم‌ترین ابزار اشاعۀ زبان و فرهنگ چینی در پاکستان محسوب می‌شوند. نخستین مؤسسه کنفوسیوس در سال ۲۰۰۵ در دانشگاه ملی زبان‌های مدرن اسلام‌آباد گشایش یافت که اولین مؤسسه کنفوسیوس در جهان اسلام نیز به شمار می‌رود. این مؤسسه در همکاری با مؤسسۀ هانبان و دانشگاه زبان و فرهنگ پکن فعالیت می‌کند و سالانه صدها دانشجو در دوره‌های زبان چینی آن شرکت می‌کنند. مؤسسه کنفوسیوس همچنین رویدادهای فرهنگی، مسابقات زبان چینی و دوره‌های تربیت مدرس نیز برگزار می‌کند که زمینۀ افزایش آگاهی و تقریب فرهنگی میان دو ملت را فراهم ساخته است. در سال ۲۰۱۰، یکی از مدیران سیاسی پاکستان در گفت‌وگو با خبرگزاری شین‌هوا اعلام کرد که جوانان پاکستانی علاقۀ بیشتری به فرهنگ و میراث چین نشان می‌دهند و این امر دوستی دوجانبه را مستحکم و ارتباطات میان نسل جوان را گسترش می‌بخشد.

در چند دهۀ اخیر، گرچه روابط میان مردم چین و پاکستان مبتنی بر احترام و درک متقابل بوده، مانع زبانی همواره یکی از عمده‌ترین موانع بر سر راه ارتباطات میان فرهنگی به شمار رفته است. ازاین‌رو، برنامه‌های آموزش زبان چینی که از سوی دولت چین آغاز شده، به مردم پاکستان در غلبه بر این مانع یاری می‌رساند. یادگیری زبان چینی نه‌تنها مشارکت راهبردی آزموده‌شدۀ دو کشور را بیش از پیش تقویت می‌کند، بلکه به توسعۀ روابط فرهنگی در سطح عمومی نیز کمک می‌کند. از منظر آینده‌نگرانه، آموزش زبان چینی به جوانان پاکستانی امکان دسترسی به بازار چین را (که سرشار از پتانسیل‌های تجاری و بازرگانی است ) فراهم می‌کند. دومین مؤسسه کنفوسیوس نیز در سال ۲۰۱۴ در کراچی گشایش یافت تا همکاری‌های فرهنگی و آموزشی دو کشور را ژرفا بخشد. دولت پاکستان نیز زبان چینی را در نظام آموزشی رسمی خود ادغام کرده که مبین اهمیت راهبردی آموزش این زبان در ارتقای روابط دوجانبه است.

• رفت و آمدهای مقامات و دیپلماسی فرهنگی: تبادل هیئت‌های فرهنگی و دیدارهای رسمی نقشی تعیین‌کننده در تحکیم روابط فرهنگی دو کشور ایفا کرده است. سفر دبیر حزب کمونیست چین در سال ۲۰۱۶ به اسلام‌آباد، کراچی و گوادر، و نیز برگزاری رویدادهای فرهنگی چون هفتۀ فیلم چین، جشنوارۀ فرهنگی کودکان و انتشار تمبرهای یادبود، نمونه‌هایی از این تعاملات هستند که همگرایی دو ملت را تقویت کرده‌اند.

در سال 2016 و به‌مناسبت شصت‌وپنجمین سالگرد روابط دیپلماتیک پاکستان و چین ، مجموعه‌ای از رویدادها با شور و شکوه فراوان برنامه‌ریزی و اجرا شد. این رویدادها شامل سفر شماری از مقامات چین به اسلام‌آباد، کراچی و گوادر، تبادل پیام میان رهبران دو کشور، دیدارهای سطح بالا میان مقامات نظامی و پارلمانی، برنامه‌های فرهنگی، سمینارها، پخش مستندها و گفت‌وگوهای تلویزیونی، انتشار تمبرهای پستی ویژه، هفتۀ فیلم چین و یک جشنوارۀ فرهنگی بود. هدف  این رویدادها، پاسداشت روابط عمیق و چندلایۀ پاکستان و چین بود. در همین راستا، “جشنوارۀ فرهنگی کودکان چین و پاکستان” حاصل همکاری انجمن چینی‌های خارج از کشور و انجمن آموزش زبان چینی در پاکستان است که در برخی از این جشنواره‌ها مقامات دو کشور نیز حضور می‌یابند.

• عرصۀ علمی و آموزشی: تبادلات آموزشی در روابط فرهنگی دو کشور جایگاهی ویژه دارد و پس از آغاز پروژۀ “کریدور اقتصادی چین و پاکستان”، این تبادلات رشد چشمگیری داشته است. در حال حاضر،  صدها دانشجوی پاکستانی در چین مشغول به تحصیل هستند و شمار قابل توجهی از دانشجویان چینی نیز در دانشگاه‌های پاکستان در حال ادامه تحصیل می‌باشند. برنامه‌های تبادل دانشجو، بورسیه‌های تحصیلی و تفاهم‌نامه‌های همکاری دانشگاهی به توسعۀ این عرصه کمک‌های شایانی نموده‌اند. برای نمونه، از سال ۲۰۰۳، “کمیسیون آموزش عالی پاکستان” برنامه‌ای خاص برای اعزام دانشجویان دکترا به چین با حمایت مالی دولت اجرا کرده است. درسال 2010 و در اسلام‌آباد، “مرکز دوستی پاکستان و چین” تأسیس شد و در چین نیز دولت این کشور چهار مرکز مطالعات پاکستان را ایجاد کرده است. دولت ایالتی سند در سال ۲۰۱۱ اعلام کرد که آموزش زبان چینی از ۶ سپتامبر ۲۰۱۳ در مدارس این ایالت اجباری خواهد شد و در سال ۲۰۱۲ مبلغ ۶۲۵ میلیون روپیه را به آموزش زبان چینی اختصاص داد. افزون بر این، در آگوست ۲۰۰۸، پکن و اسلام‌آباد تفاهم‌نامه‌ای برای تأسیس «دانشگاه مهندسی، علوم و فناوری پاکستان‑چین» امضا کردند. در مجموع بایستی گفت که پس از آغاز کریدور “اقتصادی چین و پاکستان” در سال 2013، آمارها و اظهارات مقامات سیاسی و فرهنگی حکایت از افزایش بی‌سابقۀ تعاملات علمی دو کشور( به‌ویژه در عرصۀ دانشگاهی)، دارد.
• گردشگری فرهنگی، مذهبی و آموزشی: گردشگری فرهنگی یکی از ارکان اصلی تبادلات فرهنگی دو کشور است که متأثر از پروژۀ کریدور اقتصادی چین و پاکستان، به شکل قابل ملاحظه‌ای توسعه یافته است. پاکستان با دارا بودن میراث تاریخی و فرهنگی غنی از جمله تمدن‌های باستانی دره سند و گندهارا، یکی از مقاصد اصلی گردشگران چینی است. آثاری تاریخی چون تاکسیلا و تخت باهی از اماکن مهم بودایی در پاکستان هستند که در کانون توجه گردشگران و پژوهشگران چینی قرار دارند.

کاهش فاصلۀ جغرافیایی میان استان سین‌کیانگ چین و منطقۀ گلگت‑بلتستان پاکستان در نتیجه پروژۀ “کریدور اقتصادی چین و پاکستان”، فرصت‌های تازه‌ای برای توسعۀ گردشگری مذهبی، فرهنگی و آموزشی ایجاد کرده است. با عنایت به اینکه بودیسم یکی از دین‌های اصلی در چین است، اماکن بودایی در پاکستان ظرفیت جذب بوداییان، محققان، پژوهشگران و مسافران چینی را دارند. استان‌های پنجاب و خیبر پختونخوا در پاکستان محل نگهداری آثار باستانی، هنرها و مجسمه‌های بودایی فراوانی هستند. گردشگری آموزشی نیز در کنار گردشگری مذهبی، بُعد مهم دیگری در این زمینه است و تبادل گردشگر آموزشی به طور قابل ملاحظه‌ای به انتقال فرهنگ در میان فرهنگ‌های متنوع یا همسان یاری می‌رساند که در مورد چین و پاکستان این امر به صورت مداوم در حال وقوع است.

• فعالیت‌های هنری، ادبی و تأسیس مراکز فرهنگی: فعالیت‌های هنری و فرهنگی، از قبیل نمایشگاه «پل‌های زیبایی‌شناسی» که نقاشی‌های هنرمندان چینی از “مؤسسۀ هنرهای زیبای سیچوان” را در پاکستان به نمایش گذاشت، نقشی مهم در ارتقای فهم متقابل و تعمیق روابط دوجانبه داشته است. گروه‌های هنری چینی نیز بارها به پاکستان سفر کرده و در زمینه‌های موسیقی، صنایع دستی و نمایش‌های آکروباتیک با گروه‌های هنری این کشور همکاری کرده‌اند.

از منظر تأسیس مراکز فرهنگی و آموزشی، “مؤسسۀ پاکستان‑چین” که توسط یکی از سناتورهای پاکستانی بنیان نهاده شده، نقشی فعال در تحکیم  رابطه دوستانه میان دو کشور داشته است. این مؤسسه به طور منظم میزبان گروه‌های هنری و فرهنگی چینی است تا آگاهی و درک بیشتری از چین، فرهنگ، تاریخ و پیشرفت‌های فناورانۀ آن ایجاد شود. همچنین، در اسلام‌آباد نیز در سال 2010″مرکز دوستی پاکستان و چین” ۲۰۱۰ تأسیس شد و دولت چین نیز چهار مرکز مطالعات پاکستان را ایجاد کرده است. در عرصۀ رسانه‌ای نیز، “رادیوی بین‌المللی چین ” در سال ۲۰۱۵ “کانال دوستی چین و پاکستان”را با هدف گسترش تبادلات دوستانه و گسترش ارتباطات فرهنگی میان دو کشور راه‌اندازی نمود.

“انجمن نویسندگان چین”  و “آکادمی ادبیات پاکستان” نیز در تقویت این همکاری‌ها نقشی اساسی ایفا کرده‌اند. هر دو سازمان تبادل نویسندگان را تسهیل کرده و برای دهه‌ها امکان بازدید نویسندگان چینی از پاکستان و بالعکس را فراهم آورده‌اند. یکی از نشانه‌های مثبت این همکاری، ترجمۀ ادبیات دو کشور به زبان‌های چینی و اردو است. “انجمن ادبی پاکستان و چین” نیز در 25 مه 2021، نشستی با عنوان «ادبیات دو ملت را به هم نزدیک می‌کند» در پکن برگزار کرده است. در مجموع بایستی گفت که فعالیت‌های هنری، ادبی و تأسیس مراکز و انجمن‌ها نقشی مهم در افزایش تبادلات فرهنگی میان دو کشور ایفا می‌کنند.

جمع‌بندی

رابطۀ پاکستان و چین که «شیرین‌تر از شیرین‌ترین عسل، عمیق‌تر از عمیق‌ترین دریای جهان و بلندتر از بلندترین قله جهان» توصیف شده، نمونه‌ای برجسته از دوستی راهبردی و همه‌جانبه‌ای است که فراتر از اختلافات ایدئولوژیک و فرهنگی شکل گرفته است. این دو کشور از دهۀ ۱۹۵۰ روابطی استوار و چندبعدی را بر پایۀ منافع متقابل و احترام دوجانبه بنا نهاده‌اند و اکنون با توسعۀ همکاری‌های فرهنگی، آموزشی، گردشگری و مردمی، این روابط ژرفای بیشتری یافته است. “کریدور اقتصادی چین و پاکستان “به‌مثابۀ یک نقطه‌عطف در این مسیر، فرصت‌های بی‌نظیری را برای افزایش ارتباطات فرهنگی و مردمی فراهم کرده است. مؤسسات کنفوسیوس، رفت و آمدهای مقامات، تبادلات علمی، گردشگری مذهبی و فرهنگی، و فعالیت‌های هنری و رسانه‌ای، همگی نقشی کلیدی در تحکیم این رابطه ایفا کرده‌اند. این روند نه‌تنها منافع دو کشور را تأمین می‌کند، بلکه الگویی موفق برای همکاری میان کشورهایی با تفاوت‌های ساختاری و فرهنگی به شمار می‌رود.

پیشنهادهای راهبردی برای ایران

در اینجا، برخی پیشنهادات عملی برای مقامات بلندپایه ایران ارائه می‌شود:

• استفاده از ظرفیت دیپلماسی عمومی و غیردولتی در تحکیم روابط منطقه‌ای: سازماندهی سفرهای کنشگران غیررسمی و مقامات فرهنگی و هنری به کشورهای همسایه با هدف ایجاد و تقویت همکاری‌های فرهنگی و هنری، و برگزاری سمینارها، کنفرانس‌ها و نشست‌های فرهنگی منطقه‌ای با مشارکت فعال نهادهای دولتی و غیردولتی فرهنگی.
• حمایت از تولید فیلم‌ها و سریال‌های مشترک با موضوعات فرهنگی، تاریخی و اجتماعی مشترک بین ایران و پاکستان که به افزایش درک متقابل و نزدیکی ملت‌های دو کشور منجر شود.
• توسعۀ گردشگری فرهنگی و مذهبی: ایجاد بسته‌های گردشگری مشترک با محوریت اماکن تاریخی و مذهبی و توسعۀ زیرساخت‌های گردشگری در مسیرهای اقتصادی منطقه‌ای.
• تقویت انجمن‌ها و ارتباطات مردمی: این انجمن‌ها می‌توانند در زمینه‌های هنری، ادبی، موسیقی، سینما و میراث فرهنگی فعالیت کنند و بستر همگرایی عمیق‌تر میان ملت‌ها را فراهم آورند.