جماعت اسلامی حزبی سیاسی در کسوت یک انجمن خیریه

مقدمه

پژوهشگرانی که با محیط فرهنگی-اجتماعی پاکستان آشنایی دارند، به‌خوبی می‌دانند که این کشور پرجمعیت مسلمان، یکی از مراکز ثقل فعالیت‌های خیریه در جهان اسلام و حتی سراسر جهان است، به نحوی که مطابق برخی آمارهای موجود، هزینه فعالیت انجمن‌های متعدد خیریه در این کشور سالانه به حدود 80 میلیارد روپیه می‌رسد.در این میان یکی از برجسته‌ترین احزاب سیاسی اسلام‌گرا در پاکستان که در ادبیات سیاسی این کشور با عنوان “جماعت اسلامی پاکستان” شناخته می‌شود، مجموعه فعالیت‌های تبلیغی خود را به تأسیس انجمن‌های متعدد خیریه در نقاط محروم این کشور گره زده است. در ادامه به سیر تطور، نحوه عملکرد و وضعیت فعلی این جریان مهم سیاسی-مذهبی در کشور همسایه خواهیم پرداخت.

جماعت اسلامی، از هند بریتانیا تا پاکستان مستقل

بر کسی پوشیده نیست که با اوج‌گیری نهضت استقلال‌خواهی هندوستان پس از پایان جنگ جهانی دوم، استعمار انگلستان به منظور حفظ نفوذ خود در شبه‌قاره،تصمیم گرفت از طرق گوناگون (ازجمله حمایت از فرقه‌سازی‌ها و یا احیای فرقه‌های متروک در منطقه مسلمان‌نشین پنجاب)، جنبش اصیل به وجود آمده در بین مسلمانان پرتعداد شبه قاره را منحرف کند. به‌ همین‌دلیل، بسیاری از متفکران مسلمان از جمله “مولانا سید ابو‌الاعلی مودودی”، که از کودکی به حرفه روزنامه‌نگاری روی آورده بود، با تأسیس حزبی به نام جماعت اسلامی در سال 1941 ، مخالفت آشکار خود را با تلاش برای تقسیم هند اعلام کردند. اما این مخالفت‌ها دیری نپایید، زیرا جماعت اسلامی به دلیل تفوق و اولویت اسلام در سیاست کشور جدیدالتأسیس پاکستان (علی‌رغم نگاه تقریباً منفی بنیان‌گذار اصلی خود به پدیده ملیت و ملی‌گرایی مدرن) مجبور شد تا همزمان با تأسیس این کشور در سال 1947 ، با انتقال مرکز خود به لاهور، تشکیل کشور پاکستان را به رسمیت بشناسد.

پس از مدتی ، مودودی بسیاری از دوستان نزدیک خود در جماعت اسلامی (از جمله علامه ابوالحسن الندوی)  را به دلیل تفسیر صرفاً سیاسی از مفاهیم اسلامی و یا خوانش نامأنوس از آموزه‌های اهل‌تسنن، از دست داد. اما با این وجود، او حتی پس از کناره‌گیری از پست امارت جماعت اسلامی در سال 1972، همچنان به ترویج افکار خود از طریق انتشار نشریه “ترجمان‌القرآن”  پرداخت.

تلاش مستمر برای اسلامی‌سازی پاکستان و ارتباط پر نوسان با دولت

مطابق شواهد تاریخی، با وجود حمایت جماعت اسلامی از تشکیل کشور پاکستان در دوره “محمدعلی جناح”، این جریان سیاسی-مذهبی در دوره‌های بعد نظیر عصر حکومت “محمدایوب خان” و “ذوالفقار علی بوتو”، مقاومت‌هایی جدی را در برابر گسترش روند سکولاریسم انجام داد. البته روابط جماعت اسلامی با دولت پاکستان در برهه‌هایی نظیر جنگ هند و پاکستان در سال 1965، به دلیل شرایط اضطراری و لزوم حمایت از جریان جهاد در کشمیر، تا حدی بهبود یافت.

اما بزرگ‌ترین چالش جماعت اسلامی با دولت، همزمان با روی کار آمدن دولت “ذوالفقار علی بوتو” و رشد روند سکولار‌یزاسیون کشور به وجود آمد. در این دوره، مودودی به دلیل فعالیت بر ضد جریان “قادیانیه” که مناصب کلیدی مهمی را در دست داشتند، به زندان افتاد اما با وساطت دوستان عربستانی خود از زندان و مرگ رهایی یافت. روابط کج‌دار و مریز جماعت اسلامی با دولت، در دوره دیکتاتوری “ژنرال ضیاء‌الحق” با شرکت این حزب در ائتلاف سیاسی مخالف بوتو مشهور به “نظام مصطفی” و ورود آشکار آن به عرصه جهاد در افغانستان،  ادامه یافت و این روند تاکنون نیز تداوم داشته است..

قاضی حسین احمد و نوگرایی در ساختار نخبه‌گرای جماعت اسلامی   

با روی‌کارآمدن “قاضی حسین احمد” به عنوان امیر جماعت اسلامی پاکستان، این حزب سیاسی به فکر تقویت پایگاه اجتماعی خود از طریق برپایی مجموعه‌ای ازکارناوال‌های سیاسی در نقاط پرجمعیت شهری نظیر کراچی و پیشاور و ایجاد انجمن‌های خیریه متعدد در مناطق فقیر‌نشین افتاد.

وی با درپیش‌گرفتن این راهبرد، توانست در بلند مدت وزن سیاسی و تعداد طرفداران حزب را افزایش دهد. مطابق آمار ارائه شده توسط یکی از رهبران جماعت اسلامی، این جریان در سال 2023  بالغ بر 15000 نفر عضو اصلی و 5 میلیون نفر هوادار در سراسر پاکستان داشت. این‌در حالی‌است که این حزب در هنگام تأسیس خود در سال 1941 ، تنها 75 عضو مؤثر داشت. افزایش تعداد هواداران حزب باعث شد تا جماعت اسلامی در دوران حکومت ژنرال پرویز مشرف، در انتخابات پارلمانی سال 2002 پاکستان موفق به کسب 45 کرسی شود.

مواضع روشنفکرانه جماعت اسلامی در حوزه سیاست خارجی

با توجه به ارتباطات گسترده حزب جماعت اسلامی با قشر نخبگان دانشگاهی در پاکستان و فعال بودن شاخه دانشجویی این حزب در مناطقی نظیر کشمیر و همکاری نزدیک آن با “حزب المجاهدین” ، می‌توان جماعت اسلامی را یکی از حامیان سرسخت حل قهرآمیز پرونده کشمیر دانست. اقدام جماعت اسلامی (به عنوان نزدیک‌ترین جریان غیر عرب به اخوان المسلمین) به حمایت مالی-سیاسی از قضیه فلسطین و مواضع حمایت‌گرانه این حزب در قبال جمهوری اسلامی ایران، بیانگر این است که جماعت اسلامی به عنوان یک جریان سیاسی-مذهبی قابلیت این را دارد که به یکی از متحدان غیر رسمی گفتمان انقلاب اسلامی در شبه‌قاره هند تبدیل شود.

دفاع از اسلام سنتی با حربه دموکراسی

با وجود تلاش همه‌جانبه جماعت اسلامی پاکستان در راستای مقاومت در برابر سکولاریسم، این جریان سیاسی از دوره زعامت سید ابوالاعلی مودودی تا‌کنون با قبول بسیاری از آموزه‌های مربوط به مدرنیته نظیر لزوم برپایی انقلاب غیر خشونت‌آمیز برای احیای آموزه‌های اسلامی،پذیرش مشارکت سیاسی در انتخابات، اصل رهبری شورایی درون تشکیلاتی و تلاش برای دوری از اتحاد رسمی با گروه‌های متهم به تروریسم ضد دولتی در پاکستان، همواره سعی کرده تا ضمن دفاع از ساختار سنتی اسلام‌گرایی، در چارچوبی رسمی، قانونی و دموکراتیک به فعالیت‌های سیاسی-اجتماعی خود در این کشور ادامه دهد.

چشم‌انداز آینده جماعت اسلامی در جهان

نکته مغفول مانده در خصوص پتانسیل سیاسی جماعت اسلامی، حضور گسترده شاخه‌های متعدد این جریان در جهان غیر عرب زبان و به ویژه کشورهای مهمی نظیر انگلستان، فرانسه، هلند و آمریکا است. باوجوداینکه فعالیت‌های این جریان فکری در اندونزی و مالزی ممنوع شده است، اما باید گفت که حضور گسترده حامیان این جنبش اسلام‌گرا در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نظیر توئیتر  اهمیت آن را بیش از پیش افزایش داده است،  به نحوی که  می‌توان حضور 154143767 نفری هواداران و اعضای این جنبش در شبکه توئیتر در یک بازه زمانی ده ساله از 2010 تا 2020، را انقلابی در زمینه حضور معنادار جنبش‌های اسلامی مسالمت‌آمیز در فضای مجازی دانست و بی‌گمان جماعت اسلامی پیشگام این عرصه می‌باشد‌.