پیوندهای فرهنگی پاکستان و ترکیه: ازتاریخ مشترک تا دیپلماسی نوین

چکیده مدیریتی

در روابط میان کشورهای مختلف، فرهنگ نه به‌عنوان مقوله‌ای تفکیک‌شده، بلکه به‌عنوان سکوی پرتاب و تسهیل‌گر روابط همه‌جانبه عمل می‌کند. پاکستان و ترکیه نیز با مدیریت درست، از این مهم، به عنوان عاملی در جهت تحکیم روابط بهره می­برند. روابط تاریخی، فرهنگی میان پاکستان و ترکیه سابقه‌ای طولانی دارد. از زمان تأسیس پاکستان، هر دو کشور، ترکیه و پاکستان، به‌ویژه در زمینه‌های فرهنگی و مذهبی همواره روابط تاریخی داشته‌اند استانبول اکثرا به‌طور قاطع از مواضع اسلام‌آباد در زمینه ارتقاء فرهنگی و مسائل مذهبی در داخل کشور و سراسر جهان حمایت کرده است. بررسی­های انجام شده نشان می‌دهد که روابط فرهنگی دو کشور بر پایه‌ای سه‌بعدی از دین مشترک (اسلام)، تاریخ درهم‌تنیده (با نقش محوری جنبش خلافت و حمایت از امپراتوری عثمانی) و اراده سیاسی متعهد (نمایان در شورای عالی همکاری استراتژیک و تبادلات در سطح عالی) استوار است. مؤلفه‌های کلیدی این رابطه فرهنگی عبارتند از: مقاومت مشترک در برابر اسلام‌هراسی، نفوذ عمیق رسانه‌ای و تصویرسازی،زبان به مثابه حافظه تاریخی، آموزش به مثابه زیرساخت نسل‌آتی، تصوف به مثابه بستر عاطفی،

مشهود است که این پیوندهای فرهنگی، یک دارایی ژئوپلیتیک مشترک ایجاد کرده است که به دو کشور امکان مانور در فضای بین‌المللی (به‌ویژه در قبال غرب) و تقویت موضع خود در بحران‌هایی مانند کشمیر و فلسطین را می‌دهد و رابطه فراتر از یک اتحاد دولتی، به یک همبستگی اجتماعی، مردمی تبدیل شده است.

مقدمه

روابط پاکستان و ترکیه، نمونه‌ای کلاسیک و در عین حال فراتر از همکاری‌های متعارف بین‌الدولی است. در حالی که ابعاد نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیک این رابطه به‌کرات تحلیل شده‌اند، ساحت فرهنگی و مذهبی به‌عنوان ستون خیمه و سازوکار اصلی تداوم و تعمیق این پیوند، کمتر مورد توجه تحلیلی عمیق قرار گرفته است. پس از تأسیس پاکستان، دیدارهای متقابل در سطوح عالی، روابط دوستانه را بیش‌تر توسعه داده است و حمایت دو کشور از یکدیگر در عبور از چالش‌های سخت، مانند زمان وقوع بلایای طبیعی، به تعمیق روابط نزدیک میان مردم منجر گردیده است. مسائلی مانند حمایت نواز شریف از اردوغان در بعد از ماجرای کودتا و یا  سفرهای متقابل مقامات دو کشور( در فواصل مختلف) و تأسیس شورای همکاری استراتژیک سطح بالا (HLSCC) سطح روابط را ارتقا بخشیده است. به همین دلیل در این نوشتار با استناد به داده‌های مستند، در پی پاسخ به این مسئله هستیم که محورهای بنیادینِ روابط فرهنگی میان پاکستان و ترکیه کدام­اند؟ در پاسخ به سوال مطرح شده به نظر می­رسد که پیوندهای فرهنگی دو کشور، برآمده از یک رابطه با محوریت سه‌گانه منسجمِ تاریخی، مذهبی و سیاسی است. قابل ذکر است که پیوندهای فرهنگی پاکستان و ترکیه، فقط نتیجه‌ی طبیعی اشتراکات تاریخی نیست، بلکه محصول بازطراحی و هدایت آگاهانه توسط نخبگان سیاسی دو کشور در دو دهه اخیر است تا به عنوان یک قدرت فزاینده و اهرم نفوذ عمل کند.

تحلیل تعاملات فرهنگی: از نماد تا استراتژی

1- دین، تصوف و مبارزه با اسلام‌هراسی: ستون هویتی و اهرم بین‌المللی

• دین مشترک (اسلام) و سنت تصوف، پیش‌زمینه‌ی عاطفی این رابطه است. تصوف به ویژه در شبه‌قاره و مناطق ترکیه توسعه یافته است. پیروان ترک تصوف آسیای مرکزی بر عارفان مختلفی در جهان تأثیر گذاشته‌اند. استادان صوفی پاکستان و ترکیه اعتقادات و دیدگاه‌های مشترکی دارند که به تقویت پیوندهای فرهنگی کمک کرده است.
• جنبش خلافت نیز عامل دیگری در این محور است (که قرار بود صدسالگی آن در ۲۰۲۰ گرامی داشته شود) توسط نخبگان دو کشور به‌عنوان سند تاریخی محکم برای توجیه پیوند امروزی احیا شده است.

در این میان حس مسولیت برای همکاری در مقابل اسلام‌هراسی عامل قوی دیگر در بخش ارتباطات مذهبی است که از واکنش‌های دفاعی فراتر رفته است. سخنرانی‌های هماهنگ عمران خان و رجب طیب اردوغان در مجمع عمومی سازمان ملل نشان‌دهنده‌ی یک تقسیم کار روایتی است، عمران خان با استناد به گروه‌های غیرمسلمان (ببرهای تامیل)، بر “سیاسی نبودن تروریسم” تأکید می‌کند، در حالی که اردوغان با نمایش نقشه فلسطین، بر مظلومیت جغرافیای اسلام متمرکز می‌شود. پاکستان و ترکیه جبهه‌ای متحد برای مبارزه با اسلام‌هراسی از طریق تلاش‌های مشترک تشکیل داده‌اند. نگرش خصمانه و خصومت‌آمیز نسبت به اسلام و مسلمانان به شدت احساسات مسلمانان در سراسر جهان را جریحه‌دار کرده است. بدین منظور در بیانیه رسمی که در پنجمین نشست شورای همکاری استراتژیک سطح بالا اعلام شد، هر دو کشور عزم خود را برای همکاری در مقابله با ایدئولوژی‌های افراطی و نفرت‌پراکنی علیه مسلمانان ابراز کردند. این تحول مهم در حاشیه هفتاد و چهارمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد رخ داد، جایی که پاکستان، ترکیه و مالزی گرد هم آمدند تا تأثیر اسلام‌هراسی را مورد بررسی قرار دهند. در این مسیر نمونه دیگر فعالیت مشترک پیشنهاد مشترک راه‌اندازی کانال تلویزیونی انگلیسی‌زبان با مالزی، گام بلندی برای خروج از موضع دفاعی و ورود به عرصه روایت‌سازی جهانی است. مثال دیگر در خصوص وقایع 11 سپتامبر 2001 است که پاکستان در اکتبر ۲۰۱۹ در آستانه قرار گرفتن در فهرست خاکستری با توصیه‌های سختگیرانه بود. با این حال، دوست دیرینه پاکستان، ترکیه،

یک گروه نظامی جدایی طلب در سریلانکا که توسط بیش از 30 کشور به عنوان گروه تروریستی شناخته شد.

• وارد عمل شد تا از قرار گرفتن آن در فهرست سیاه جلوگیری کند. رئیس‌جمهور طیب اردوغان حمایت بی‌دریغ خود را از پاکستان تضمین کرد و وعده کمک‌های بیشتر در آینده را داده و بر شراکتی مبتنی بر عشق و احترام تأکید کرد.

2-  زبان و معماری: نمادِ ملموس پیوند در فضای عمومی

• زبان: زبان به عنوان نیروی پیونددهنده، افراد را در درون یک جامعه متحد می‌کند. در پاکستان، زبان ملی اردو جایگاه مهمی دارد و به‌طور قابل توجهی از ترکیه تأثیر پذیرفته است. اصطلاح «اردو» ریشه در واژه ترکی «اوردو» دارد که به معنای «گردان» یا «دسته» است. علاوه بر این، زبان اردو جایگاه برجسته و قابل توجهی در ترکیه دارد و چندین دانشگاه ترکیه دارای دپارتمان‌های اختصاصی زبان اردو هستند. این تلاش‌ها با هدف تقویت خویشاوندی فرهنگی و ترویج تفاهم متقابل از طریق تبادل زبانی انجام می‌شود. به واسطه این تأثیر، بسیاری از واژگان اردو ریشه کاملا ترکی دارند. وجود دپارتمان‌های آموزش زبان اردو در دانشگاه‌های ترکیه و ثبت‌نام دانشجویان ترک در دانشگاه آزاد علامه اقبال، سرمایه‌گذاری بر این میراث برای تربیت مترجمان همگرا در این رابطه است.
• معماری: چشم‌انداز پاکستان دارای مجموعه‌ای از ساختمان‌های ملی است که با مهارت توسط معماران برجسته ترکی طراحی شده‌اند. این معماری ساختمان‌ها گواهی بر ادغام هماهنگ مهارت‌های معماری ترکی با نمادهای شاخص پاکستان هستند. طراحی ساختمان‌های مهم ملی پاکستان توسط معماران ترک، سیاست نمادین در مقیاس کلان است. این بناها، پیوند با ترکیه را نه تنها در ذهن که در منظر شهری پاکستان حک کرده و آن را دائمی می‌کنند.

3-  آموزش و پژوهش: معماری نسل آینده

همکاری آموزشی دو کشور، نظام‌مندترین بخش این رابطه است و به‌وضوح در حال سرمایه‌گذاری بر آینده است. برای مثال در زمینه آموزش عالی، برنامه تبادل پژوهشگر بین کمیسیون آموزش عالی پاکستان و شورای آموزش عالی ترکیه، تنها تبادل دانش نیست، بلکه شبکه‌سازی نخبگان علمی آینده دو کشور است. مصداق دیگر در آموزش پایه است که شبکه مدارس پاک-ترک (که پس از کودتای ۲۰۱۶ مدیریت آن به بنیاد معارف ترکیه منتقل شد)، برای سال‌ها نسلی از دانش‌آموزان پاکستانی با وفاداری فرهنگی به ترکیه تربیت کرده است. این مدارس کارخانه تولید سرمایه انسانی همسو هستند. در حوزه آموزش تخصصی نیز توافقنامه ۲۰۰۹ برای آموزش

در شهرهای مختلف پاکستان، مدارس تحت مدیریت ترکیه به آموزش‌های ابتدایی و متوسطه می‌پرداختند و آموزش‌هایی با استانداردهای بین‌المللی به کودکان پاکستانی ارائه می‌دادند، در حالی که حس هم‌نوایی فرهنگی و همکاری را نیز تقویت می‌کردند. با این حال، سیستم مدارس پاک-ترک در پاکستان پس از ممنوعیت سازمانی که توسط فتح‌الله گولن در ترکیه در سال ۲۰۱۶ هدایت می‌شد، دستخوش تغییرات قابل توجهی شد. این سازمان متهم به دست داشتن در نقشه‌کشی کودتای نظامی ۲۰۱۶ علیه دولت رجب طیب اردوغان شد. در نتیجه، اداره این مدارس به مقامات ترکیه‌ای منتقل شد و اکنون تحت نظارت بنیاد معارف قرار دارد.

مشترک دیپلمات‌ها بین آکادمی‌های وزارت خارجه دو کشور، منجر به هم‌گرایی در نگرش و منافع سیاست خارجی کارگزاران دو کشور شده است. به طور قابل توجه، برنامه همکاری پژوهشی پاکستان-ترکیه به صورت مشترک توسط شورای آموزش عالی ترکیه و کمیسیون آموزش عالی پاکستان ایجاد شده است که بودجه‌ای برای محققان دو کشور فراهم می‌کند تا پروژه‌های تحقیقاتی خود را انجام دهند.

4 –  قدرت نرم: رسانه و سینما

در مواجهه با چالش‌های امنیتی، صنعت سرگرمی پاکستان تحت تأثیر قرار گرفت، لذا تولید فیلم‌ها دچار رکود قابل توجهی شد. برای پر کردن این خلأ، محتوای هندی در کانال‌های سرگرمی پخش شد. اما با تنش‌های موجود بین هند و پاکستان، مقامات هندی علیه هنرمندان پاکستانی تبعیض قائل شدند و پاکستان در پاسخ محتوای هندی را ممنوع کرد. برای پر کردن این شکاف، سریال‌های ترکی به زبان اردو ترجمه شده و در کانال‌های سرگرمی پخش شدند. این ابتکار نه تنها خلأ ناشی از فقدان محتوای هندی را پر کرد بلکه فضای محبت و قدردانی از فرهنگ و سنت‌های ترکی را در میان مخاطبان پاکستانی ایجاد نمود. از طریق این تبادل سرگرمی‌های ترکی، حس متقابل محبت و تفاهم شکل گرفت و پیوندهای فرهنگی میان پاکستان و ترکیه تقویت شد.

برای مثال موفقیت فیلم قیام ارطغرل در جامعه پاکستان بسیار به روابط رسانه­ای دو کشور کمک کرده است. پیش از ارطغرل، سریال‌های ترکی مانند قرن باشکوه[2] با نام محلی “مرا سلطان” پخش شده و محبوبیت یافته بود. موفقیت بی‌سابقه ارطغرل به این دلیل بود که به‌موقع با گفتمان سیاسی دولت عمران خان (بازگشت به هویت اسلامی و انتقاد از اسلام‌هراسی) و خلأ ناشی از ممنوعیت محصولات فرهنگی هند همخوانی یافت. حمایت صریح نخست‌وزیر پاکستان، آن را از سرگرمی به یک پروژه آموزشی،هویتی ارتقا داد. این موفقیت چنان بود که باعث واکنش عربستان سعودی شد که با تولید سریال رقیب پادشاهی آتش‌ها[3] درصدد مقابله با نفوذ فرهنگی ترکیه برآمد. همچنین، بحث تولید مشترک سریال “لالا ترکی” درباره جنبش خلافت میان شرکت‌های Ansari Films و TRT Films، نشان از تثبیت این الگو و تعمیق همکاری دارد. در این مسیر سفر بازیگران اصلی سریال‌ها به پاکستان و استقبال پرشور از آنان، نشان داد که این محصولات فرهنگی دیوارهای میان مردم را فرو ریخته و حس همدلی عمیقی ایجاد کرده‌اند.

5 –  مهاجرت و تابعیت دوگانه: مرزهای متحرک و اعتماد استراتژیک

بحث درباره امکان اعطای تابعیت دوگانه (حتی به صورت فرضی)که بین دو کشور مطرح شده است، در جهان مدرن یک نشانه استثنایی از سطح بی‌سابقه اعتماد و درهم‌تنیدگی است. این ایده، همراه با مطرح شدن ساخت بزرگترین کنسولگری ترکیه در جهان در کراچی، حاکی از پیش‌بینی و برنامه‌ریزی برای جریان گسترده‌تر انسانی، تجاری و اطلاعاتی در آینده است و دو کشور را به سطحی نزدیک به اتحادیه‌های فراملی ارتقا می‌دهد.

6 –  غذا و گردشگری: فرهنگ در زندگی روزمره

رستوران‌ها و قنادی‌های ترکی در شهرهای بزرگ پاکستان و متقابلا در ترکیه، دیپلماسی عمومی را به حس چشایی مردم گره زده‌اند. هر ساله جشنواره غذاهای ترکی در پاکستان برگزار می‌شود که عشق مردم به آشپزی ترکی را بیشتر نمایان می‌سازد. برگزاری جشنواره‌های غذا (مانند جشنواره هفت روزه غذا در اسلام‌آباد در سال ۲۰۱۷ برای هفتادمین سال روابط)، این پیوند را در تجربه زیسته و غیرسیاسی مردم نهادینه می‌کند. در پاکستان، مردم از آشپزی ترکی لذت می‌برند که این موضوع از وجود تعداد زیادی رستوران و قنادی ترکی در شهرهای بزرگ این کشور مشهود است. همچنین غذاهای پاکستانی که به خاطر تندی دلپذیر و طعم‌های خوشایند مردم ترکیه شناخته شده‌اند، در ترکیه و فراتر از آن تحسین شده‌اند. به مناسبت میراث آشپزی و تبادل فرهنگی، جشنواره‌های غذاهای پاکستانی در ترکیه نیز برگزار می­گردد.

جمع ­بندی

پیوندهای فرهنگی پاکستان و ترکیه، سیستمی پویا و چندلایه است که ریشه در تاریخ مشترک مذهبی-امپراتوری دارد و با اراده سیاسی نخبگان اسلام‌گرای معاصر احیا و بازطراحی شده است.

مؤلفه‌های کلیدی این رابطه فرهنگی عبارتند از:

• مقاومت مشترک در برابر اسلام‌هراسی
• تصوف به مثابه بستر عاطفی
• نفوذ عمیق رسانه‌ای و تصویرسازی
• زبان به مثابه حافظه تاریخی
• آموزش به مثابه زیرساخت نسل‌آتی

این پیوندها، عملکردهایی فراتر از ایجاد دوستی انجام می‌دهند. از منظر دورن دولتی به مشروعیت‌بخشی داخلی دولت ترکیه و دولت پاکستان کمک کرده و آنان را در مقابل رقبای سکولار یا سنتی، به عنوان مدافعان هویت اسلامی معرفی می‌کند. از نظر بین المللی یک جبهه متحد رسانه‌ای،دیپلماتیک در مقابل گفتمان مسلط غرب درباره اسلام و تروریسم ایجاد می‌کند و فضای مانور دو کشور را در سازمان‌های بین‌المللی افزایش می‌دهد. در راستای ژئوپلیتیک منطقه‌ای هم این رابطه، موازنه‌قدرتی در برابر نفوذ سنتی عربستان در پاکستان و تعامل پیچیده ترکیه با جهان عرب ایجاد کرده است. همچنین، حامی قدرتمندی برای مواضع پاکستان در کشمیر و مواضع ترکیه در قبرس و فلسطین فراهم می‌آورد. به عبارت دیگر، فرهنگ در این رابطه، سخت‌افزار نرم ایجاد می‌کند که سایر معاملات سخت (نظامی، اقتصادی، امنیتی) بر روی آن جریان می‌یابند و تسهیل می‌شوند.

پیشنهادات راهبردی برای ایران

پیوند فرهنگی پاکستان و ترکیه یک واقعیت تثبیت‌شده است. راهبرد هوشمندانه برای ایران بعد از واکنش حمایتی جامعه مدنی پاکستان از ایران در جنگ تحمیلی سوم، ادغام در این میدان، اما با ارائه محتوا و عمقی متفاوت و مکمل است. هدف باید این باشد که در ذهن نخبگان و مردم این کشورها، ایران نه به‌عنوان رقیب که به‌عنوان کشور برادر و غنا‌دهنده­ی میراث فرهنگی،تمدنی مشترک روایت شود. لذا می‌تواند با درک این پویایی، راهبردهای زیر را در نظر گیرد:

• ایجاد پلتفرم‌های علم‌بنیان چندجانبه: ایران می‌تواند با ابتکار عمل، ایجاد شبکه‌ای از دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌های مطالعات تمدنی را پیشنهاد دهد که کشورهایی چون پاکستان، ترکیه، مالزی، قطر و… را دربرگیرد. تمرکز بر موضوعاتی مانند تاریخ علم در تمدن اسلامی، زبان‌شناسی تاریخی و فلسفه تطبیقی می‌تواند فضایی غیرسیاسی و جذاب برای نخبگان ایجاد کند.
• رقابت هوشمند در عرصه رسانه: با توجه به محبوبیت سریال­‌های ترکی در پاکستان، سرمایه‌گذاری هدفمند بر دوبله و پخش گسترده سریال‌ها و فیلم‌های ایرانی با کیفیت بالا که مضامین خانوادگی، اخلاقی و عرفانی قدرتمندی دارند (و با ارزش‌های جامعه پاکستان همخوان است) می‌تواند گزینه‌ای مناسب در اغنای افکار عمومی باشد.
• تقویت پیوندهای آموزشی نخبه‌ساز: گسترش قابل توجه بورسیه‌های تحصیلی در رشته‌های علوم انسانی و هنر برای دانشجویان پاکستانی در ایران، و نیز ایجاد دوره‌های کوتاه‌مدت تابستانی تاریخ و تمدن ایران برای دانش‌آموزان نخبه مدارس پاکستان، می‌تواند نسل آینده‌ی نخبگان پاکستان را با ایران همسوتر نماید.
• بهره‌گیری از روابط تاریخی،مذهبی خاص: ایران می‌تواند از ظرفیت منحصربه‌فرد روابط مراکز علمی-مذهبی قم و نجف با شبکه‌های مذهبی در پاکستان (به‌ویژه در میان شیعیان و برخی فِرَق صوفی) برای گفت‌وگوهای علمی، فرهنگی عمیق‌تر با رویکردی مبتنی بر تعامل تمدنی و نه تبلیغ مذهبی بهره ببرد.
• پرهیز از رویکرد تقابلی: کلید موفقیت ایران، تخریب رابطه پاکستان،ترکیه نیست، بلکه غنی‌سازی میدان گفتمانی و ارائه یک الگوی فرهنگی جذاب، عمیق و گشوده است. ایران باید بتواند خود را به‌عنوان حافظه و عمق تمدنی مشترک منطقه معرفی کند، نقشی که هیچ‌یک از دو کشور دیگر نمی‌توانند ادعای آن را داشته باشند.