ژئواکونومی پاکستان: فرصتها و چالشها
مقدمه در شرایط کنونی، موقعیت جغرافیایی پاکستان بهعنوان حلقه پیوند مناطق راهبردی آسیای مرکزی، خاورمیانه بزرگ و آسیای جنوبی، در تحولات منطقهای از اهمیت فزایندهای برخوردار شده است. همسایگی پاکستان با قدرتهای…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
در شرایط کنونی، موقعیت جغرافیایی پاکستان بهعنوان حلقه پیوند مناطق راهبردی آسیای مرکزی، خاورمیانه بزرگ و آسیای جنوبی، در تحولات منطقهای از اهمیت فزایندهای برخوردار شده است. همسایگی پاکستان با قدرتهای منطقهای نظیر ایران، هند و چین و پیوندهای اقتصادی این کشور با آنان، موجب شده است تا پاکستان نقشی محوری در ثبات و نظم ژئواکونومیک منطقه ایفا کند. در چنین چارچوبی، صلح و ثبات پایدار از یک سو و گسترش ارتباطات منطقهای از سوی دیگر، دو رکن بنیادین چشمانداز ژئواکونومیک پاکستان به شمار میروند؛ زیرا این کشور تحقق همکاریهای اقتصادی و همگرایی منطقهای را در گرو تداوم آرامش و پیوندهای ارتباطی پایدار با همسایگان میداند. از اینرو، رویکرد ژئواکونومیک پاکستان معطوف به بهرهگیری از فرصتهای نویدبخش در حوزه اتصال منطقهای، تسهیل تجارت، توسعه مشترک و همکاریهای جمعی در راستای تحکیم صلح است. با این حال، وجود چالشهای داخلی و خارجی متعدد، اجرای کامل این چشمانداز راهبردی را برای پاکستان دشوار کرده است؛ اما ساماندهی و کارآمدسازی سیاستهای اقتصادی داخلی، اولویتبخشی به رشد پایدار و ارتقای بهرهوری و کارآمدی در حوزه تجارت و بازرگانی، میتوانند تابآوری این کشور را در برابر تغییرات ژئواکونومیک جهانی تضمین نمایند.
اهمیت ژئواکونومیک پاکستان
موقعیت راهبردی پاکستان در تقاطع آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه باعث شده است که این کشور بهعنوان بازیگری کلیدی در مسائل منطقهای و جهانی مطرح گردد. روابط دیپلماتیک پاکستان با قدرتهای بزرگ جهانی، از جمله ایالات متحده آمریکا، روسیه، چین و اتحادیه اروپا، تعیینکننده دامنه نفوذ و جایگاه بینالمللی این کشور میباشد. پاکستان عضو مجامع بینالمللی چندجانبهای نظیر سازمان ملل متحد، سازمان همکاری شانگهای و سازمان همکاری اسلامی (OIC) است و حضور فعال در این نهادها این امکان را برای این کشور فراهم میآورد تا منافع ملی خود را در عرصه جهانی پیگیری کند و برای تحقق اهداف سیاسی-اقتصادی خویش، حمایت لازم را جلب نماید.
از این منظر، اهمیت ژئواکونومیک پاکستان عمدتاً ریشه در موقعیت راهبردی این کشور دارد. چنین موقعیت منحصربهفردی باعث شده که این کشور جایگاهی محوری در پویاییهای منطقهای و جهانی داشته باشد و بر تجارت، مسیرهای انرژی و راهبردهای ژئوپلیتیکی منطقه اثرگذار باشد. از منظر ژئوپلیتیکی، موقعیت جغرافیایی پاکستان، این کشور را به یک کانال ارتباطی راهبردی برای قدرتهای منطقهای و جهانی تبدیل کرده است. همجواری پاکستان با دریای عمان، این کشور را در مجاورت یکی از مهمترین کریدورهای دریایی انتقال نفت و گاز خاورمیانه قرار داده است؛ موقعیتی که جایگاه اسلامآباد را در معادلات امنیت انرژی جهانی برجسته میسازد. افزون بر این، قرار گرفتن پاکستان در همسایگی افغانستان و ایران، این کشور را به بازیگری کلیدی در معادلات ژئوپلیتیکی آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه تبدیل کرده است؛ مناطقی که همواره صحنه رقابتهای ژئوپلیتیکی به شمار میآیند.
در حوزه کریدورهای اقتصادی و همگرایی منطقهای، کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) یکی از مهمترین عوامل برجستهسازی اهمیت ژئواکونومیک پاکستان است. این کریدور که بخشی از ابتکار کمربند و جاده (BRI) چین به شمار میرود، با هدف تقویت پیوندهای ارتباطی میان پاکستان و چین طراحی شده است و مسیر مستقیمی برای اتصال چین به دریای عمان فراهم میآورد و بدینترتیب، وابستگی پکن به تنگه مالاکا را کاهش میدهد.
اهمیت ژئواکونومیک پاکستان همچنین به واسطه نقش این کشور در پویاییهای انرژی منطقه بوده است. پاکستان به عنوان نقطه اتصال و مسیری حیاتی برای چندین پروژه مطرح شده در حوزه انتقال گاز، از جمله خط لوله ایران–پاکستان و خط لوله ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند (تاپی)، به شمار میآید. این پروژهها برای تأمین نیازهای رو به رشد انرژی در جنوب آسیا و کاهش آسیبپذیری کشورهای منطقه در حوزه انرژی از اهمیت بسزایی برخوردارند؛ با این حال، چالشهای ژئوپلیتیکی، ازجمله تحریمهای ایالات متحده علیه ایران و تنشهای منطقهای، موانع عمدهای برای اجراییشدن این طرحها ایجاد کردهاند.
در کنار این عوامل، شبکه پیچیده همپیمانیها و رقابتهای پاکستان را نمیتوان صرفاٌ مؤلفهای فرعی در سیاست خارجی این کشور دانست، این شبکه بهطور مستقیم در شکلدهی به جایگاه ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک این کشور تأثیرگذار بوده است. اتحاد راهبردی پاکستان با چین، سنگبنای سیاست خارجی این کشور به شمار میرود و با توجه به رقابت مشترک چین و پاکستان با هند، این اتحاد توان اسلامآباد را در مواجهه با رقیب تاریخی خود تقویت میکند. افزون بر این، نقشآفرینی پاکستان در بحران افغانستان و همراهی آن با ایالات متحده در جنگ علیه تروریسم نیز اهمیت ژئواستراتژیک این کشور را افزایش داده است. روابط پاکستان با ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز از الگوی پیچیده اتحادها پیروی میکند که بازتاب ارزش راهبردی این کشور در منطقه است.
با این همه، هرچند موقعیت جغرافیایی پاکستان فرصتهای فراوانی را برای این کشور فراهم آورده است، اما در عین حال، این کشور با چالشهای گوناگونی نیز مواجه است. مسائلی همچون بیثباتیهای سیاسی، توسعهنیافتگی اقتصادی و تهدیدهای امنیتی (از جمله تروریسم) غالباً مانع از آن شدهاند که پاکستان بتواند بهطورکامل از جایگاه ژئواکونومیک خود استفاده کند. علاوه بر این، روابط پاکستان با برخی کشورهای همسایه، بهویژه هند و افغانستان، همچنان پرتنش است که این امر بر ثبات و همکاریهای اقتصادی در منطقه تأثیرگذار بوده است.
زمینههای چرخش به سمت ژئواکونومی
در راهبرد امنیت ملی و اهداف کلان سیاست خارجی پاکستان، به ژئواکونومی اولویت ویژهای داده شده است. هدف سیاست ژئواکونومیک پاکستان، بهرهبرداری از موقعیت ژئواستراتژیک این کشور برای ایجاد ارتباطات منطقهای، توسعه تجارت، جذب سرمایهگذاری خارجی و بهرهگیری از پتانسیل آن بهعنوان یک کریدور زمینی و دریایی است که آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه بزرگ را به یکدیگر متصل میکند. بدین ترتیب، اهداف ژئواکونومیک پاکستان پیوندی تنگاتنگ با اهداف ژئوپلیتیک آن دارد و بازتاب موقعیت راهبردی این کشور در نقطه تلاقی آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه است.
تأکید بر ژئواکونومی در «سیاست امنیت ملی» پاکستان، ناشی از تغییر محیط راهبردی این کشور و ضرورت تنوعبخشی به گزینههای سیاست خارجی آن است. با این حال، بهواسطه موقعیت ژئوپلیتیک پاکستان و پیوندهای تاریخی آن با قدرتهای منطقهای نظیر چین و ایران، ژئواکونومی این کشور ارتباطی تنگاتنگ با ژئوپلیتیک آن دارد. علیرغم این تلاشها، بهدلیل چالشهای امنیتی گسترده، جاهطلبیهای ژئواکونومیک پاکستان محدود خواهد شد.
جایگاه کشورهای همسایه در چشمانداز ژئواکونومیک پاکستان
روابط پاکستان با کشورهای همسایه را نمیتوان تنها در چارچوب ملاحظات امنیتی و مرزی تحلیل نمود؛ این روابط در سه حوزه پیوندهای تجاری، مسیرهای انرژی و اتصال منطقهای، ابعادی ژئواکونومیک یافتهاند. هند، چین، افغانستان و ایران، هر یک به فراخور موقعیت جغرافیایی و منافع راهبردی خویش، جایگاه متفاوتی در چشمانداز ژئواکونومیک پاکستان دارند و نحوه تعامل پاکستان با این کشورها، تعیینکننده میزان تحقق اهداف ژئواکونومیک این کشور است. در ادامه، ملاحظات ژئواکونومیک پاکستان در قبال هر یک از این همسایگان به تفکیک مورد بررسی قرار میگیرد.
- هند: هند به دلیل مجاورت جغرافیایی، پیوندهای تاریخی و جایگاه راهبردی خود، از دیرباز یکی از تعیینکنندهترین بازیگران در محیط ژئواکونومیک پاکستان بوده است. مرز مشترک دو کشور، به طول ۳۳۲۳ کیلومتر، در امتداد مناطق مورد مناقشه نظیر جامو و کشمیر و رشتهکوههای هیمالیا و قرهقروم کشیده شده است و در ادامه، دشتهای وسیع و حاصلخیز سند را نیز در بر میگیرد؛ از اینرو، این مناطق از منظر نظامی و راهبردی از اهمیت ویژهای برخوردارند. پاکستان به واسطه موقعیت ژئواستراتژیک خود در جنوب آسیا و نقش محوریاش در مسیرهای انرژی و تجارت منطقهای، دارای اهمیت ژئواکونومیک فراوانی برای هند است. در صورت بهبود روابط دوجانبه، پاکستان میتواند مسیرهای تجاری کارآمدی را برای هند، بهویژه از نظر دسترسی به آسیای مرکزی، فراهم آورد؛ امری که افزایش ارتباطات منطقهای و منافع اقتصادی مشترک برای هر دو کشور را در پی خواهد داشت.
- چین: چین در راهبرد ژئواکونومیک پاکستان جایگاهی ویژه دارد؛ پیوندهای راهبردی دو کشور تنها در سایه همسایگی شکل نگرفته، بلکه بهواسطه همپوشانی منافع اقتصادی و انرژی پکن با موقعیت ترانزیتی اسلامآباد نیز میباشد. نیاز فزاینده چین به منابع انرژی و مزیت مسیر کوتاهتر انتقال انرژی از طریق خاک پاکستان، عامل اصلی نزدیکی روزافزون دو کشور به یکدیگر بوده است. پروژه کریدور اقتصادی چین–پاکستان (CPEC) که سنگبنای مشارکت راهبردی دو کشور به شمار میرود، جایگاه چین را بهعنوان بازیگری تعیینکننده در سیاست خارجی پاکستان تثبیت کرده و با تأکید بر منطق ژئواکونومیک، گسترش اتصال منطقهای و توسعه اقتصادی را در دستورکار قرار داده است.
این کریدور، شبکهای به طول ۳۰۰۰ کیلومتر شامل بزرگراهها، خطوط ریلی و خطوط لوله، نه تنها برای بهبود ارتباط میان منطقه سینکیانگ در غرب چین و بندر گوادر طراحی شده است، بلکه بهعنوان طرحی چندوجهی، اهداف گستردهتری را نیز دنبال میکند. این طرح فراتر از تقویت روابط دوجانبه چین و پاکستان، آثار و پیامدهای گستردهتری در حوزه اتصال منطقهای خواهد داشت؛ بهویژه برای کشورهای آسیای مرکزی مانند ازبکستان که درصدد بهرهگیری از این کریدور بهمنظور دسترسی به دریای عمان از طریق بندر گوادر هستند.
روسیه نیز از زاویه دیگری به “سیپک” مینگرد و آن را بستری برای تقویت پیوندهای ترانزیتی و اقتصادی خود با اوراسیا میداند؛ این نگرش در مذاکرات مربوط به گسترش همکاریها در حوزه انرژی، از جمله پروژه خط لوله گاز شمال–جنوب با پاکستان، بازتاب یافته است. چنین تعاملاتی نشان میدهند که سیپک ظرفیت گسترش روابط اقتصادی و راهبردی پاکستان را فراتر از محور دوجانبه چین- پاکستان دارد و این کشور را به گرهای برای همگرایی گستردهتر در منطقه تبدیل میکند.
“سیپک” تاکنون یکی از برجستهترین مصادیق راهبرد ژئواکونومیک چین در چارچوب ابتکار کمربند و جاده بوده است. با این حال، آغاز مرحله دوم این طرح در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد که اهداف راهبردی چین در این کریدور در حال گسترش است. شروع مرحله دوم دو پیام روشن دارد: نخست، گمانهزنیها درباره کاهش تمایل چین به سرمایهگذاری در این طرح را رد میکند؛ دوم، آغاز این مرحله نشان میدهد که اولویتهای راهبردی پکن در منطقه تضمین دسترسی به دریای عمان، مهار نفوذ هند و مقابله با حضور ایالات متحده در منطقه است.
در همین چارچوب، پاکستان و چین بر پایه چشمانداز مشترک ژئواکونومیک خود، از افغانستان، ایران، ترکیه، کشورهای آسیای مرکزی و هند دعوت کردهاند تا به سیپک بپیوندند. این فراخوان، سیپک را از یک طرح دوجانبه به بستری برای گسترش همکاریهای چندجانبه در منطقه تبدیل میکند. گسترش سیپک به چند کشور، پاکستان را از یک مسیر ترانزیتی صرف به گرهای برای پیوند اقتصادی کشورهای منطقه تبدیل میکند و جایگاه این کشور را در معادلات ژئواکونومیک آسیای مرکزی، جنوب آسیا و خاورمیانه ارتقا میبخشد.
- افغانستان: پیوندهای جغرافیایی و فرهنگی میان افغانستان و پاکستان، جایگاه ویژه پاکستان را در معادلات ژئواکونومیک این کشور برجسته میسازد. دو کشور مرزی مشترک به طول ۲۶۷۰ کیلومتر دارند که به «خط دیورند» شناخته میشود و گذرگاه خیبر، بهعنوان یکی از شناختهشدهترین گذرگاههای کوهستانی جهان، کانون اصلی ارتباط زمینی میان آنان به شمار میآید.
از این منظر، پاکستان در تحقق چشمانداز ژئواکونومیک افغانستان نقشی تعیینکننده ایفا میکند؛ زیرا مسیرهای تجاری ضروری و دسترسی این کشور محصور در خشکی را به بازارهای بینالمللی فراهم میآورد. بندرهای کراچی و گوادر، بهعنوان دروازههای اصلی واردات و صادرات افغانستان، کارآمدی ساختار تجارت این کشور را افزایش میدهند.
افزون بر این، پاکستان بهواسطه موقعیت راهبردی خود، شاهراه ترانزیتی پروژههای بزرگ انرژی در منطقه است؛ از جمله خط لوله گاز ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند (تاپی) که با هدف انتقال گاز طبیعی به بازارهای انرژی جنوب آسیا طراحی شده است، و پروژه برق آسیای مرکزی–جنوب آسیا (CASA-1000) که برق را از آسیای مرکزی به جنوب آسیا منتقل میکند.
تجارت مرزی و پروژههای زیرساختی نیز به بهبود وضعیت اقتصادی افغانستان و افزایش ثبات و امنیت سیاسی در این کشور کمک میکنند؛ همین امر باعث میشود که نقش پاکستان در معادلات ژئواکونومیک افغانستان بیش از پیش برجسته گردد.
- ایران: مرز مشترک پاکستان و ایران ۹۵۹ کیلومتر طول دارد و ایالت بلوچستان پاکستان را به استان سیستان و بلوچستان ایران متصل میکند. این مرز، بهواسطه موقعیت جغرافیایی و پیوندهای تاریخی دو کشور، از دیرباز کانون تعاملات امنیتی، تجاری و فرهنگی میان دو کشور بوده و از اینرو در مناسبات دوجانبه اهمیتی راهبردی دارد.
در حوزه انرژی، برخورداری ایران از ذخایر گسترده نفت و گاز طبیعی و نیاز فزاینده پاکستان به انرژی، این کشور را به شریکی کلیدی برای تهران تبدیل کرده است. بر همین اساس، دولتهای پاکستان و ایران در سال ۲۰۱۱ ساخت پروژه خط لوله گاز ایران–پاکستان را با طول تقریبی۲۷۷۰ کیلومتر آغاز کردند. ایران بخش مربوط به خود را تکمیل کرده است، اما بخش پاکستانی این خط لوله همچنان در دست ساخت قرار دارد. همکاریهای دو کشور در حوزه انرژی، بهویژه در زمینه خطوط لوله گاز طبیعی، میتواند پیوندهای دوجانبه را بیش از پیش تقویت کند و پاکستان را به مسیری برای ترانزیت گاز ایران به جنوب آسیا تبدیل نماید. افزون بر این، امکان گسترش روابط پاکستان و ایران از طریق طرحهای منطقهای وجود دارد؛ ابتکاراتی که میتوانند مسیرهای تجاری موجود را از طریق سواحل مکران گسترش دهند.
پیوندهای ژئواکونومیک پاکستان و کشورهای فرامنطقهای
چشمانداز ژئواکونومیک پاکستان محدود به کشورهای همسایه نیست و آسیای مرکزی و خاورمیانه، جایگاهی محوری در این چشمانداز دارند. در ادامه، ملاحظات ژئواکونومیک پاکستان در قبال هریک از این دو حوزه مورد بررسی قرار میگیرد.
- آسیای مرکزی: پاکستان برای کشورهای آسیای مرکزی از اهمیت ژئواکونومیک حیاتی برخوردار است؛ زیرا بهعنوان دروازه اتصال این منطقه به بازارهای جهانی است. کریدور اقتصادی چین–پاکستان این امکان را برای کشورهای آسیای مرکزی فراهم میآورد تا از طریق بندر گوادر به دریای عمان دسترسی مستقیم داشته باشند. این اتصال، دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به آبهای آزاد را فراهم میکند و منجر به گسترش تجارت منطقهای را میگردد.
همچنین، موقعیت راهبردی پاکستان باعث میشود همکاری کشورهای منطقه در حوزه انرژی، در قالب پروژههایی نظیر خطوط لوله تاپی و طرحهای انتقال برق از آسیای مرکزی به جنوب آسیا (CASA-1000)، تسهیل شود. بر این اساس، پاکستان از طریق توسعه اتصالات ترانزیتی و تسهیل تجارت منطقهای، به رشد اقتصادی کشورهای آسیای مرکزی کمک میکند.
در مجموع، این پروژهها دستاوردهای مهمی خواهند داشت: فراهمسازی منابع انرژی پایدار و متنوع، تقویت ثبات منطقهای از طریق گسترش همکاریهای اقتصادی و توسعه زیرساختهای ترانزیتی منطقه.
- خاورمیانه: پاکستان پیوندهای فرهنگی دیرینهای با کشورهای خاورمیانه دارد و در تحولات این منطقه حضوری فعال دارد. این کشور برای خاورمیانه از اهمیت ژئواکونومیک ویژهای برخوردار است و بهعنوان حلقه اتصال حیاتی آسیای جنوبی و آسیای مرکزی عمل میکند. بندر گوادر که در پروژه سیپک نقشی محوری دارد، مسیرهای تجاری جایگزینی را برای کشورهای خاورمیانه فراهم میآورد تا دسترسی آنها به بازارهای جهانی را افزایش یابد. همچنین خطوط لوله و پروژههای انرژی پاکستان، منابع انرژی خاورمیانه را به آسیای جنوبی منتقل میکنند و همکاریهای منطقهای در حوزه انرژی را تسهیل میسازند. علاوه بر این، کارگران و متخصصان پاکستانی شاغل در کشورهای خاورمیانه نیز با ارسال حوالههای ارزی، در رونق مبادلات اقتصادی میان این کشورها نقشی انکارناپذیر دارند. این شبکه پیوندهای متقابل، جایگاه محوری پاکستان را در تجارت و انرژی منطقه تثبیت مینماید.
ریاست پاکستان بر سازمان همکاری شانگهای؛ فرصتهای راهبردی
ریاست پاکستان بر سازمان همکاری شانگهای در سالهای ۲۰۲۶–۲۰۲۷ فرصتی ارزشمند برای اسلامآباد فراهم میآورد تا نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد، پیوندهای خود را با چین، روسیه و آسیای مرکزی تقویت کند، ارتباطات و همکاریهای اقتصادی را ارتقا بخشد و با استفاده از این فرصت، کانالهای گفتگو با هند را باز نگه دارد.. این امر بازتاب راهبرد کلان پاکستان است؛ راهبردی که برای پیشبرد منافع دیپلماتیک در نظم نوین جهانی، بر چندجانبهگرایی تکیه دارد.
سازمان همکاری شانگهای از منظر راهبردی نیز حائز اهمیت است؛ زیرا مجرایی برای تعامل نهادی مستقیم میان پاکستان و هند را فراهم میآورد. این سازمان فرصتهایی را برای گفتگو پیرامون دغدغههای مشترک کشورهای منطقه نظیر تروریسم، مسئله افغانستان، ارتباطات و ثبات منطقهای فراهم میکند.
کشورهای آسیای مرکزی در تحقق اهداف بلندمدت پاکستان در حوزههای اتصال منطقهای، همکاریها در حوزه انرژی، تجارت و دسترسی به بازارهای اوراسیا نقشی تعیینکننده دارند. از اینرو، حضور پاکستان در سازمان همکاری شانگهای و سازمان همکاری اقتصادی (اکو)، تحقق راهبرد ژئواکونومیک این کشور را تسهیل میکند؛ زیرا این نهادها، روابط پاکستان با کشورهای آسیای مرکزی را در چارچوبی نهادی و تثبیتشده سازماندهی مینمایند.
چشمانداز آینده و نتیجهگیری
مقامات پاکستان با درک این مفهوم که ژئواکونومی عوامل اقتصادی و جغرافیایی را برای شکلدهی به راهبرد و سیاست جهانی با هم ترکیب میکند، به ضرورت اولویتبخشی به ژئواکونومی در برابر ملاحظات سنتی ژئوپلیتیکی پی برده اند. از اینرو، اسلامآباد با تأکید بر پتانسیلهای ژئواکونومیک خود، بهویژه کریدور اقتصادی چین–پاکستان و توسعه بنادر کراچی و گوادر، مشارکت فعال در طرحهای منطقهای و جهانی را در جهت تبدیل شدن به قطبی مثبت برای ایجاد وابستگی متقابل میان کشورهای منطقهای و فرامنطقهای پیگیری میکند.
اگرچه پاکستان در مسیر تحقق این چشمانداز با موانع و چالشهای متعددی نظیر بیثباتی سیاسی، فقدان زیرساختهای مناسب، محدودیتهای سرمایهگذاری و تنشهای امنیتی منطقهای مواجه است، اما درصدد است با بهرهگیری کارآمد از سرمایهگذاریهای خارجی، الگویی پایدار برای اقتصاد داخلی خود ترسیم کند و ضمن پرهیز از وابستگی به قدرتهای بزرگ، طرحهای منطقهای متعددی را که نقش مهمی در ارتقای جایگاه ژئواکونومیک این کشور نقش دارند، عملیاتی نماید.
از سوی دیگر، پاکستان با مشارکت فعال در نهادها و طرحهای همکاری منطقهای، همچون سازمان همکاری اقتصادی، سازمان همکاری شانگهای، کریدور اقتصادی چین–پاکستان و سازمان همکاری اقتصادی منطقه آسیای مرکزی (CAREC)، درصدد ایجاد گروهبندیهای تجاری و جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی است تا دیپلماسی اقتصادی خود را در راستای تأمین امنیت ملی کشور پیش ببرد. در این راستا، تعمیق مشارکت با چین و ایران اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه پیوندهای اقتصادی پاکستان با چین، این کشور را به بازیگری مهم در عرصه ژئواکونومی تبدیل کرده است و ایران نیز به دلیل داشتن نقشی محوری در منطقه خلیج فارس (بهعنوان کانون انرژی)، فرصتهایی را برای افزایش نفوذ منطقهای در اختیار اسلامآباد قرار میدهد.
البته لازم به ذکر است که تأکید مستمر بر ژئواکونومی در سیاست امنیت ملی پاکستان و تعهد دولت به ارتقای ارتباطات منطقهای و گسترش تجارت، موجب میشود اهدافی نظیر توسعه ارتباطات و اتصالات منطقهای، دسترسی به منابع انرژی و ایجاد اتحادهای راهبردی، بر پویاییهای ژئوپلیتیکی این کشور اثر بگذارند و شبکه پیچیدهای از اتحادهای ژئوپلیتیکی، بهویژه پیوندهای نزدیک نظامی و اقتصادی با ایالات متحده آمریکا و عربستان سعودی را شکل دهد. با این حال، همین همزمانی تعهد به اهداف ژئواکونومیک و پایبندی به اتحادهای ژئوپلیتیکی سنتی، سبب میشود سیاست خارجی پاکستان در مواردی با تنش و محدودیت مواجه شود؛ برای نمونه، نزدیکی به ایالات متحده و عربستان سعودی میتواند دامنه روابط این کشور با ایران را محدود سازد.
با این حال، به نظر میرسد مجموعهای پیچیده از عوامل تاریخی، اقتصادی و راهبردی که عامل نزدیکی پاکستان به کشورهای همسایه است، این ظرفیت را دارد که بر محدودیتها و چالشهای پیشرو غلبه کند و اهمیت ژئواکونومی را در سیاست خارجی این کشور بیش از پیش تثبیت نماید.
دربارهٔ نویسنده
دکتر مریم وریج کاظمی
دارای دکترای جغرافیای سیاسی از دانشگاه علوم و تحقیقات تهران؛ پژوهشگر حوزههای ژئوپلیتیک، ژئواکونومیک و بنیادگرایی اسلامی با تمرکز ویژه بر مسائل پاکستان، و نویسنده چندین کتاب و مقاله تخصصی در این حوزهها.
- اقتصاد و تجارت
- سیاست
- فرهنگ
شیوه ارجاع به این مقاله
دکتر مریم وریج کاظمی. «ژئواکونومی پاکستان: فرصتها و چالشها.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55935.
نظرات