آسیبشناسی ساختاری مرز ایران و پاکستان: از مدیریت امنیتی یکجانبه به حکمرانی مشترک مرزی
مقدمه مرز ایران و پاکستان با طول تقریبی ۹۱۰ کیلومتر، یکی از مناطق حساس امنیتی در جنوب و جنوب غربی آسیا به شمار میرود. این مرز تنها یک خط جغرافیایی میان دو…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
مرز ایران و پاکستان با طول تقریبی ۹۱۰ کیلومتر، یکی از مناطق حساس امنیتی در جنوب و جنوب غربی آسیا به شمار میرود. این مرز تنها یک خط جغرافیایی میان دو کشور نیست، بلکه فضایی است که در آن امنیت ملی، معیشت جوامع محلی، تجارت غیررسمی، تحولات منطقهای و رقابتهای ژئوپلیتیکی به هم گره خوردهاند. در سالهای اخیر، فعالیت گروههای مسلح غیردولتی، قاچاق مواد مخدر و کالا، انتقال غیرقانونی انسان وفقدان زیرساختهای اقتصادی مناسب، این منطقه را به یکی از کانونهای ناامنی در سطح منطقه تبدیل کرده است. با این حال، تحلیل دقیق این وضعیت نیازمند آن است که مسئله فراتر از مشاهده پیامدها و تهدیدهای آشکار بررسی شود و عوامل ساختاری بازتولیدکننده ناامنی نیز شناسایی گردند.
اهمیت موضوع از آنجا آشکار میشود که هیچیک از دو کشور نمیتوانند ابعاد مختلف این چالشها را صرفاً با اتکا به اقدامات یکجانبه در قلمرو خود مدیریت کنند. تجربه بحران ژانویه ۲۰۲۴ نشان داد که وجود تهدیدهای فرامرزی، در صورت نبود سازوکارهای مناسب برای تبادل اطلاعات، راستیآزمایی ادعاها و اقدام هماهنگ، میتواند به اقدامات متقابل، افزایش تنش و تضعیف اعتماد دوجانبه منجر شود. در مقابل، بیانیههای مشترک دو کشور بر ضرورت تبدیل مرز مشترک به مرز صلح و دوستی، مقابله با تروریسم و قاچاق و پیوند میان فرصتهای اقتصادی و بهبود محیط امنیتی تأکید کردهاند. بنابراین، پرسش اساسی این است که چه عواملی موجب بازتولید ناامنی در مرز ایران و پاکستان میشوند و چه سازوکارهایی میتواند این چرخه را به سمت همکاری پایدار تغییر دهد؟ مقاله حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی، ابعاد این مسئله را بررسی میکند و راهبردهای مناسب برای شکلدهی به امنیت و توسعه مشترک را مورد بحث قرار میدهد.
پیشینه همکاریهای دوجانبه و تنشهای مرزی
مناسبات ایران و پاکستان در طول دهههای گذشته غالباً در چارچوب همسایگی، اشتراکات فرهنگی و ضرورتهای امنیتی منطقه شکل گرفته است. مرز مشترک دو کشور، به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیوندهای قومی و فرهنگی ساکنان دو سوی آن، همواره حاوی فرصتها و چالشهایی بوده است. در بعد فرصتها، داد و ستدهای محلی، رفتوآمدهای مجاز و ارتباطات اجتماعی، بسترهای لازم برای همزیستی مسالمتآمیز ساکنان مناطق مرزی را فراهم کرده است. در بعد چالشها، گستردگی مرز، دشواری دسترسی به برخی مناطق، ضعف زیرساختها و حضور شبکههای غیرقانونی قاچاق انسان و کالا، مدیریت مرز مشترک را با پیچیدگیهایی جدی روبهرو ساخته است.
در سالهای اخیر، دو کشور در سطوح سیاسی و دیپلماتیک بر ضرورت همکاریهای امنیتی و توسعه مناطق مرزی تأکید کردهاند. در نشست وزرای خارجه ایران و پاکستان در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۴، تروریسم بهعنوان تهدیدی مشترک معرفی شد و بر بهرهگیری از سازوکارهای نهادی موجود تأکید گردید. همچنین در بیانیه مشترک آوریل ۲۰۲۴ که در پایان سفر رئیسجمهور ایران به اسلامآباد منتشر شد، صراحتاً بر ضرورت تبدیل مرز مشترک به مرز صلح و دوستی و مقابله با تروریسم، قاچاق مواد مخدر، قاچاق انسان، گروگانگیری، پولشویی و آدمربایی تأکید شد. در این بیانیه همچنین بر پیوند میان فرصتهای اقتصادی و بهبود محیط امنیتی مناطق مرزی تأکید گردید. این تأکیدات نشان میدهند که در سطح سیاستگذاری، درک مشترکی از ضرورت همکاری وجود دارد؛ اما فاصله میان توافقات سیاسی و اجرای عملی آنها، یکی از آسیبهای مهم مدیریت مناطق مرزی است.
پیشینه تحولات مرزی همچنین نشان میدهد که نگاه صرفاً امنیتی به مرز، توانایی مهار پایدار ناامنی را ندارد. هرگاه اقدامات امنیتی بدون توجه به زمینههای اقتصادی و اجتماعی صورت گرفته، احتمال جابهجایی فعالیتهای غیرقانونی، افزایش نارضایتی جوامع محلی و تضعیف اعتماد دوجانبه فراهم شده است. در مقابل، تجربههای محدود همکاریهای مرزی و فعالسازی بازارچههای محلی نشان میدهد که پیوند امنیت با معیشت میتواند هزینه مشارکت در فعالیتهای غیرقانونی را افزایش دهد و منافع حفظ ثبات را برای ساکنان مناطق مرزی ملموستر سازد. بر این اساس، پیشینه موضوع بر ضرورت گذار از مدیریت امنیتی یکجانبه به حکمرانی مشترک و چندبعدی مرزی تأکید دارد.
تحلیل ساختاری وضعیت کنونی
تحلیل وضعیت کنونی مرز ایران و پاکستان مستلزم تفکیک میان تهدیدهای آشکار و عوامل ساختاری است. در سطح تهدیدهای آشکار، فعالیت گروههای مسلح غیردولتی یکی از مهمترین چالشهای امنیتی دوجانبه است. گروههای جداییطلب بلوچ در پاکستان، گروههای مسلح مخالف جمهوری اسلامی ایران بهویژه جیشالعدل و دیگر تشکلهای شبهنظامی با تفکرات افراطی، الزاماً اهداف، ساختار، ایدئولوژی و پیوندهای سازمانی یکسانی ندارند. نادیده گرفتن این تفاوتها میتواند به سیاستگذاریهای نادرست، تعمیم اتهامات و افزایش تنشها منجر شود.
در ژانویه ۲۰۲۴، ایران حملاتی را علیه اهدافی که به گفته مقامهای ایرانی به گروه جیشالعدل مرتبط بودند، در خاک پاکستان انجام داد و پاکستان نیز دو روز بعد حملاتی را علیه اهدافی در خاک ایران انجام داد که اسلامآباد آنها را مرتبط با گروههای جداییطلب مسلح میدانست. این رخدادها به کشتهشدن شماری از افراد از جمله غیرنظامیان و تشدید تنش در روابط دو کشور منجر شد. این بحران نشان داد که وجود تهدیدهای مسلحانه فرامرزی در صورت نبود سازوکارهای مورد اعتماد برای تبادل اطلاعات، بررسی ادعاها و اقدام هماهنگ میتواند به نقض حاکمیت سرزمینی، تلفات انسانی و افزایش خطر محاسبه نادرست منجر شود.
در سطح اقتصادی، قاچاق مواد مخدر، سوخت، کالا و انتقال غیرقانونی انسان از دیگر مسائل مهم مناطق مرزی است. گستردگی جغرافیایی مرز، دشواری دسترسی به برخی مناطق و تفاوت قیمتها و مقررات در دو سوی مرز، زمینه فعالیت شبکههای غیرقانونی را فراهم میسازد. با این حال، باید میان فعالیتهای غیررسمی جوامع محلی و جرائم سازمانیافته تمایز قائل شد. اقوام ساکن در منطقه مرزی از دیرباز به داد و ستد متقابل مشغول بودهاند و آن را بخشی از همزیستی و تعامل خود میدانند. بخشی از مبادلات غیررسمی ممکن است در واکنش به محدودیت دسترسی به بازارهای قانونی، هزینههای بالای حملونقل یا ضعف زیرساختهای تجاری شکل گرفته باشد؛ در حالی که شبکههای سازمانیافته قاچاق از این شرایط برای کسب سود و گاه تأمین مالی فعالیتهای مجرمانه بهره میبرند. بنابراین، سیاست مقابله با قاچاق زمانی اثربخشتر خواهد بود که همزمان افزایش توان مقابله با شبکههای مجرمانه، مسیرهای قانونی و مقرونبهصرفه برای تجارت و معیشت جوامع محلی را فراهم کند.
در سطح اجتماعی و نهادی، محرومیت اقتصادی، کمبود اشتغال پایدار، ضعف زیرساختهای ارتباطی و دسترسی محدود به خدمات عمومی از عوامل زمینهای آسیبپذیری مناطق مرزی هستند. فقر، توسعهنیافتگی، مشکلات زیستمحیطی و ضعف رابطه دولت مرکزی با جوامع محلی، شکنندگی ساختار امنیتی منطقه را افزایش میدهند. نکته مهم آن است که طرحهای توسعهای دولت پاکستان در مشارکت با چین در ایالت بلوچستان نیز با اقبال همه گروهها روبهرو نشده و در برخی موارد به انجام عملیات مسلحانه علیه پرسنل و تأسیسات این پروژهها منجر شده است، زیرا به باور برخی گروهها، ساکنان محلی از اجرای این پروژهها بهره چندانی نمیبرند. در این میان، ادراکات و انتظارات جوامع محلی، نارضایتی از تخصیص منابع و گستره فقر نیز از عواملی هستند که میتوانند بر شکنندگی ساختار امنیتی منطقه اثر بگذارند. با این حال، فقر تنها علت خشونت یا پیوستن افراد به گروههای مسلح نیست؛ این عوامل در تعامل با متغییرهایی نظیر ضعف حکمرانی، تعارضات سیاسی، گروههای مسلح غیر دولتی، دسترسی به سلاح و محدودیت فرصتهای قانونی، آسیبپذیری امنیتی منطقه را تشدید میکنند. از این منظر، توسعه اقتصادی نه جایگزین اقدامات امنیتی، بلکه مکمل ضروری آنهاست.
در سطح مدیریت مرزی، ویژگیهای طبیعی مرز از جمله گستردگی، اقلیم خشک و دشواری دسترسی به برخی مناطق، هزینه نظارت مستمر را افزایش میدهد. نگارنده در بازدیدهای میدانی از نقاط مختلف ایالت بلوچستان پاکستان نیز با اظهارات مسئولان امنیتی این کشور مواجه شد که تأکید داشتند که ویژگیهای اراضی این ایالت از جمله تپهماهوری بودن، اجرای عملیات نظامی را با دشواریهایی جدی روبهرو میسازد. بنابراین، اتکای صرف به حضور فیزیکی نیروهای امنیتی نمیتواند همه ابعاد مدیریت مرز را پوشش دهد. مدیریت مؤثر مستلزم ترکیبی از زیرساختهای مناسب، تجهیزات پایش، تبادل اطلاعات، هماهنگی میان نهادهای مسئول و ارتباط مستمر با جوامع محلی است. چنین رویکردی ضمن افزایش توان شناسایی تهدیدها، باید از ایجاد اختلال غیرضروری در تجارت قانونی و رفتوآمدهای مجاز نیز جلوگیری کند.
علاوه بر این، شکاف در هماهنگی و اعتماد دوجانبه یکی از موانع جدی در همکاریهای مرزی است. وجود توافق سیاسی، بهتنهایی تضمینکننده اجرای مؤثر آن نیست؛ همکاری پایدار به تعریف مسئولیتهای مشخص، تعیین نقاط تماس عملیاتی، تبادل اطلاعات قابل راستیآزمایی، پیگیری منظم توافقات و وجود سازوکارهایی برای مدیریت اختلافات و در صورت لزوم، انجام عملیات نظامی هماهنگ علیه تهدیدهای مشترک نیاز دارد. در صورت وقوع حادثه مرزی، نبود ارتباط سریع و قابل اعتماد میتواند فضای بیاعتمادی را تشدید کند. ازاینرو، ایجاد سازوکارهای مشترک برای بررسی حوادث، ارتباط مستقیم میان مقامهای محلی و مرزی و تعیین رویههای شفاف برای رسیدگی به ادعاهای طرفین، از الزامات مدیریت بحرانهای مرزی به شمار میرود.
تنگناهای ساختاری
مهمترین چالش پیش روی مدیریت مرز ایران و پاکستان، تداوم شکاف میان ادراک تهدید، اعتماد متقابل و ظرفیت همکاری عملیاتی است. اگر هر کشور احساس کند طرف مقابل در مهار تهدیدهای واقع در قلمرو خود ناکام مانده است، احتمال اتخاذ اقدامات یکجانبه افزایش مییابد. در مقابل، سازوکارهای مشترک راستیآزمایی، ارتباط مستقیم مرزبانان و همکاریهای اطلاعاتی میتواند از تبدیل اختلاف امنیتی به بحران سیاسی جلوگیری کند. این همکاری باید در چارچوب احترام متقابل به حاکمیت و تمامیت ارضی دو کشور انجام شود تا حساسیتهای سیاسی و امنیتی مدیریت گردد. در این زمینه، اتکا به شواهد مستقل و قابل راستیآزمایی، بهجای تعمیم اتهامات، شرط مهمی برای حفظ اعتماد دوجانبه است.
چالش دوم، دشواری تفکیک میان جرائم سازمانیافته و مبادلات غیررسمی جوامع محلی است. اگر سیاست مقابله با قاچاق به گونهای طراحی شود که همه فعالیتهای مرزی را امنیتی و مجرمانه تلقی کند، احتمال نارضایتی محلی، مقاومت اجتماعی و همکاری ناخواسته با شبکههای غیرقانونی افزایش مییابد. در مقابل، نادیده گرفتن شبکههای سازمانیافته نیز به تداوم تأمین مالی فعالیتهای مجرمانه و تضعیف امنیت مرز منجر میشود. بنابراین، سیاستگذاری مرزی باید همزمان دو هدف را دنبال کند: افزایش توان مقابله با شبکههای مجرمانه و فراهم کردن مسیرهای قانونی و مقرونبهصرفه برای تجارت و معیشت جوامع محلی.
چالش سوم، ضعف حکمرانی محلی و خدمات عمومی است. توسعه راهها، آموزش، بهداشت، خدمات ارتباطی و اشتغال پایدار باید بخشی از برنامه امنیت مرزی تلقی شود. مشارکت نهادهای محلی و نمایندگان جوامع مرزی در طراحی پروژهها نیز برای افزایش اعتماد و تناسب برنامهها با نیازهای واقعی ضروری است. بدون چنین مشارکتی، حتی طرحهای توسعهای ممکن است بهعنوان پروژههایی نامتناسب با نیازهای جوامع محلی تلقی شوند و مشروعیت لازم را نداشته باشند. تجربه طرحهای توسعهای در بلوچستان نشان میدهد که نادیده گرفتن منافع مردم محلی میتواند به مقاومت و حتی خشونت منجر شود؛ بنابراین، عدالت در تخصیص منابع و شفافیت در اجرای پروژهها از الزامات برقراری ثبات در مناطق مرزی است.
چالش چهارم، تحولات منطقهای و نقش عوامل خارجی است. مرز ایران و پاکستان از محیط پیرامونی خود جدا نیست. تحولات افغانستان، فعالیت شبکههای مسلح فرامرزی، رقابت قدرتهای خارجی و روابط منطقهای میتوانند بر ادراک تهدید و اولویتهای امنیتی دو کشور اثر بگذارند. نباید هر حادثه مرزی را به رقابت قدرتهای خارجی نسبت داد، عوامل و مولفههای درونزا نیز در وقوع حوادث و تحولات مرزی نقشی انکارناپذیر دارند. در چنین محیطی، نبود سازوکارهای مشترک و قابل اعتماد، خطر محاسبه نادرست و تشدید ناخواسته بحران را افزایش میدهد.
آینده همکاریهای مرزی
آینده مرز ایران و پاکستان را میتوان حول سه محور ترسیم کرد: همکاریهای امنیتی نهادینه، توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق مرزی و ایجاد اعتماد متقابل و نظارت مستمر. در بعد امنیتی، تقویت ارتباط میان نیروهای مرزبانی، تعیین افسران رابط، ایجاد سازوکارهای منظم تبادل اطلاعات و تدوین رویههای مشترک بررسی حوادث میتواند از سوءبرداشت و تشدید ناخواسته بحران جلوگیری کند. این همکاری باید در چارچوب احترام متقابل به حاکمیت و تمامیت ارضی دو کشور انجام شود و بر تهدیدهای مشترک و مشخصی متمرکز گردد.
در بعد مقابله با جرائم سازمانیافته، هدفمندسازی اقدامات علیه شبکههای قاچاق و جریانهای تأمین مالی غیرقانونی، همراه با همکاریهای قضایی و تبادل اطلاعات مستند، میتواند اثربخشی اقدامات را افزایش دهد. همزمان باید از تعمیم اتهامات امنیتی به جوامع محلی پرهیز و زمینههای تعاملات و مراودات سکنان مناطق مرزی فراهم شود. تجربه نشان میدهد که سیاستهای امنیتی بدون مشروعیت اجتماعی، پایدار نیست؛ بنابراین، همراهی جوامع مرزی با برنامههای امنیتی، پیششرط مهمی برای موفقیت این برنامهها محسوب میشود.
در بعد اقتصادی، فعالسازی بازارچههای مرزی، بهبود زیرساختهای گمرکی، تسهیل تجارت مجاز و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای ساکنان مناطق مرزی میتواند گرایش آنها به فعالیتهای غیرقانونی را کاهش دهد. توافقات ایران و پاکستان در زمینه توسعه بازارچههای مشترک، از جمله بازارچه پیشین–مند و گبد–ریمدان، بستر مناسبی برای پیگیری سیاست توسعه تجارت مرزی فراهم کرده است. در کنار آن، توسعه راهها، آموزش، بهداشت، خدمات ارتباطی و اشتغال پایدار باید بخشی از برنامههای امنیت مرزی تلقی شود. مشارکت نهادهای محلی و نمایندگان جوامع مرزی در طراحی پروژهها نیز برای افزایش اعتماد و تناسب برنامهها با نیازهای واقعی ضروری است.
در بعد نظارتی، ایران و پاکستان میتوانند با تشکیل چارچوبهای نظارتی مشترک و تعریف شاخصهای قابل سنجش، عملکرد همکاریهای مرزی را بهصورت دورهای ارزیابی کنند. میزان حوادث ثبتشده، تعداد شبکههای سازمانیافته، حجم تجارت قانونی، زمان رسیدگی به رخدادهای مرزی و دسترسی مردم به خدمات عمومی، از جمله شاخصهای قابل بررسی هستند. کاهش یا افزایش یک شاخص باید با توجه به تغییرات صورتگرفته در میزان گزارشدهی و روش ثبت دادهها تفسیر شود تا ارزیابیها به نتیجهای واقعبینانه برسند. چنین رویکردی میتواند مدیریت مرز را از واکنش موردی به سیاستگذاری مبتنی بر شواهد ارتقا دهد.
نتیجهگیری
خط مرزی ایران و پاکستان را باید حوزهای دانست که در آن امنیت ملی، توسعه اقتصادی و حکمرانی محلی به شدت به یکدیگر وابستهاند. فعالیت گروههای مسلح، قاچاق، فقدان فرصتهای اقتصادی مناسب و فقر حاکم بر منطقه، تهدیدهایی هستند که میتوانند پیامدهای فرامرزی داشته باشند؛ اما ماهیت و شدت این تهدیدها در همه مناطق، در همه دورهها و برای هر دو کشور یکسان نیست. ازاینرو، سیاستگذاری یکسان و متمرکز بر ابزارهای نظامی-امنیتی نمیتواند راهحل مناسبی برای این مسئله باشد. تجربه بحران ژانویه ۲۰۲۴ و حملات متقابل دو کشور، نشان داد که ناتوانی در مدیریت مشترک نگرانیهای امنیتی میتواند به اقدامات یکجانبه، تلفات انسانی و تضعیف اعتماد دوجانبه منجر شود. در مقابل، بیانیههای مشترک دو کشور، از جمله بیانیه آوریل ۲۰۲۴ و تأکید وزرای خارجه دو کشور در ژانویه همان سال بر تروریسم بهعنوان یک تهدید مشترک، نشاندهنده این واقعیت است که همکاریهای امنیتی و توسعه اقتصادی مناطق مرزی باید مکمل یکدیگر باشند.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که که ناامنی مرز ایران و پاکستان را نمیتوان صرفاً با افزایش کنترل فیزیکی یا اقدامات مقطعی مهار کرد. راهبرد پایدار باید بر سه پایه استوار باشد: همکاریهای امنیتی نهادینه شده، توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق مرزی و ایجاد اعتماد متقابل و نظارت مستمر. چنین رویکردی میتواند کارکرد مرز را از کانون انتقال ناامنی به فضایی برای مدیریت مشترک تهدیدها، گسترش تجارت قانونی و مراودات تجاری مرزنشینان تغییر دهد و در نهایت، به بهبود معیشت ساکنان محروم منطقه و تقویت ثبات منطقهای منجر شود. تحقق این چشمانداز، پیش از هر چیز مستلزم اراده سیاسی پایدار، اجرای عملی توافقات، پرهیز از اقدامات یکجانبه و مشارکت واقعی جوامع مرزی در طراحی و ارزیابی برنامههای امنیتی و توسعهای است.
دربارهٔ نویسنده
مهدی هنردوست
دیپلمات ارشد وزارت امور خارجه، سفیر سابق جمهوری اسلامی ایران در پاکستان و یونان. تجربه ی مسئولیتهای کلیدی از جمله مدیرکل تشریفات، معاون مدیرکل اروپا، مدیرکل اداری و ریاست اداره شرق آسیا. همچنین سرکنسول ایران در بمبئی و کاردار و معاون سفیر در پکن بوده است.
- سیاست
- اقتصاد و تجارت
شیوه ارجاع به این مقاله
مهدی هنردوست. «آسیبشناسی ساختاری مرز ایران و پاکستان: از مدیریت امنیتی یکجانبه به حکمرانی مشترک مرزی.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55888.
نظرات