به دعوت اقبال | IQBAL INVITATION
اقتصاد سیاسی جنگ و نظم امنیتی نوظهور در خاورمیانه: نفت، ژئوپلیتیک و نقش راهبردی پاکستان مقدمه خاورمیانه در سالهای اخیر به یکی از کانونهای اصلی بیثباتی در نظام بینالملل تبدیل شده است.…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
اقتصاد سیاسی جنگ و نظم امنیتی نوظهور در خاورمیانه: نفت، ژئوپلیتیک و نقش راهبردی پاکستان
مقدمه
خاورمیانه در سالهای اخیر به یکی از کانونهای اصلی بیثباتی در نظام بینالملل تبدیل شده است. همزمانی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، تداوم نسلکشی فلسطینیها، تشدید رویارویی میان حوثیها و عربستان سعودی و رقابت بر سر گلوگاههای دریایی هرمز، بابالمندب و دریای سرخ، نشانههایی از یک تحول ساختاری گستردهتر است. این رویدادها را نمیتوان صرفاً رخدادهایی جداگانه یا محصول اختلافات مذهبی و ایدئولوژیک دانست؛ بلکه باید آنها را جلوههایی بههمپیوسته از رقابتهای ژئوپلیتیکی بر سر منابع انرژی، مسیرهای تجاری، برتری فناورانه و بازآرایی نظم امنیتی منطقهای و جهانی ارزیابی نمود. در چنین محیطی، پرسش اصلی این است که قدرتهای بزرگ چگونه تلاش دارند تا موازنه قدرت را به سود خود تغییر دهند و قدرتهای کوچک و متوسط، از جمله پاکستان، چگونه میتوانند میان فرصتهای دیپلماتیک و مخاطرات ژئوپلیتیکی تعادل برقرار کنند. پاکستان به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد، پیوندهای دیرینه با چین، عربستان سعودی، ترکیه، ایران و آمریکا، دسترسی به مسیرهای دریایی و نقشآفرینی در شبکههای تجاری و امنیتی منطقه، در این معادله جایگاهی ویژه دارد. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی و با تأکید بر اقتصاد سیاسی جنگ، معماری امنیتی نوظهور و نقش راهبردی پاکستان، میکوشد تصویری منسجم از تحولات کنونی و چشمانداز آینده ارائه دهد.
اقتصاد سیاسی جنگ و بازآرایی نظم امنیتی
برای فهم تحولات کنونی خاورمیانه، باید از تحلیلهای تقلیلگرایانه فاصله گرفت؛ دیدگاهی که جنگها را تنها محصول اختلافات ایدئولوژیک یا مذهبی میداند و از درک منطق مادی و راهبردی این منازعات ناتوان است. تجربه حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ نشان داد که کنترل ذخایر انرژی، حضور نظامی دائمی و شکلدهی به نظم سیاسی منطقه، اهدافی بودند که در کنار ملاحظات امنیتی و ایدئولوژیک دنبال میشدند. عبارت «همه چیز بر سر نفت است» هرچند سادهانگارانه به نظر میرسد، ولی چارچوبی تحلیلی برای فهم بخش مهمی از رفتار راهبردی واشنگتن ارائه میدهد. در چارچوب مفهومی اقتصاد سیاسی جنگ، منازعه تنها یک رخداد نظامی نیست؛ بلکه دربرگیرنده مجموعهای از منافع اقتصادی بههم پیوسته است که در شبکههای مالی، صنایع تسلیحاتی، بازارهای انرژی، بیمه و حملونقل تجلی مییابد و تداوم جنگ میتواند برای برخی بازیگران منفعتآور باشد. از سوی دیگر، معماری امنیتی منطقه در حال بازآرایی است. آمریکا میکوشد با تقویت اتحادهای منطقهای، گسترش همکاریهای نظامی و ایجاد چتر امنیتی پرهزینهتر، برتری اسرائیل را تحقق بخشد و توان ایران را برای به چالش کشیدن این نظم محدود کند. همزمان، چین با گسترش نفوذ اقتصادی خود، سرمایهگذاریهای زیرساختی و مشارکت در شبکههای تجاری، به بازیگری تعیینکننده در معادلات منطقه تبدیل شده است. در این میان، پاکستان نمونهای مهم از یک قدرت متوسط است که میکوشد میان پیوندهای اقتصادی و امنیتی متنوع خود، فضایی برای نقشآفرینی راهبردی ایجاد کند. اسلامآباد هم با چین همکاریهای گسترده اقتصادی دارد، هم با عربستان سعودی و ترکیه روابط دفاعی و سیاسی نزدیک را دنبال میکند، هم با ایران به عنوان همسایهای مهم و تأثیرگذار در معادلات منطقهای تعامل دارد و در عین حال، از تعامل سازنده با واشنگتن نیز غافل نیست. بنابراین، تحلیل وضعیت کنونی نیازمند توجه همزمان به سه لایه است: رقابت قدرتهای بزرگ، پویاییهای منطقهای و نقش قدرتهای متوسط مانند پاکستان.
منطق راهبردی وضعیت کنونی
وضعیت کنونی خاورمیانه را میتوان در قالب یک رقابت چندلایه تحلیل نمود. در لایه اول، آمریکا به رهبری دونالد ترامپ سیاست خارجی تهاجمیتری را دنبال میکند که هدف آن جلوگیری از افول نسبی آمریکا، حفظ هژمونی جهانی و موازنهسازی در برابر چین است. کنترل ذخایر نفت و گاز، دسترسی به مواد معدنی حیاتی، تسلط بر مسیرهای ارتباطی دریایی و ایجاد معماری امنیتی جدید در خاورمیانه، ابزارهای اصلی این راهبرد به شمار میروند. در این چارچوب، تحولات گرینلند، فشار بر کشورهای دارای منابع راهبردی در آمریکای لاتین و آفریقا و جنگ علیه ایران را میتوان اجزای یک راهبرد کلان دانست. در لایه دوم، اسرائیل به دنبال تضعیف بلندمدت ایران وتحقق برتری منطقهای خود است. جنگ علیه ایران، هرچند با اهدافی متغیر صورت گرفت و فاقد انسجام ساختاری بود، در خدمت این هدف قرار دارد. تداوم نسلکشی فلسطینیها و ناتوانی جامعه بینالمللی در اجرای سازوکارهای پاسخگویی، خلأ اخلاقی و حقوقی عمیقی را آشکار کرده است.
در لایه سوم، ایران به عنوان کشوری با داشتن یک تمدن تاریخی، عمق جغرافیایی قابل توجه و تجربه گسترده در جنگهای نامتقارن، در برابر فشار حداکثری مقاومت میکند. به نظر میرسد هرگونه تلاش برای تبدیل برتری هوایی به عملیات زمینی طولانیمدت، با دشواریهای عملیاتی فراوانی روبهرو خواهد شد. در همین حال، رقابت بر سر تنگه هرمز و دریای سرخ بُعد تازهای به بحران افزوده است. تنگه هرمز همچنان یکی از شریانهای حیاتی انتقال انرژی در جهان است و هرگونه اختلال در جریان کشتیرانی در این گلوگاه راهبردی، پیامدهایی فوری برای قیمت نفت و گاز، بیمه دریایی، حملونقل تجاری و ثبات اقتصادی کشورهای واردکننده انرژی دارد.
در دریای سرخ نیز کنترل حوثیها بر بخشهایی از مناطق ساحلی و توانایی آنان برای تهدید تردد دریایی، معادله راهبردی را پیچیدهتر کرده است. مجموعه این تحولات نشان میدهد که امنیت تجارت دریایی جهان را نمیتوان برای همیشه صرفاً از طریق اجبار نظامی تضمین کرد و دیپلماسی و راهحلهای سیاسی ضرورتهایی اجتنابناپذیرند.
در این میان، اقتصاد سیاسی جنگ نیز نقش تعیینکنندهای دارد. جنگ برای مردم عادی ویرانی، تورم و کاهش سطح زندگی به همراه دارد؛ اما همزمان میتواند برای تولیدکنندگان نفت، شرکتهای بیمه و کشتیرانی، سوداگران بازارهای مالی، شبکههای بازار سیاه و مجتمعهای نظامی ـ صنعتی سودآور باشد. بنابراین، پرسش مهم تنها این نیست که چه کسی جنگ را آغاز کرده است؛ بلکه باید پرسید چه بازیگرانی از تداوم آن سود میبرند و چگونه میتوانند مانع دستیابی به توافقی پایدار شوند.
در چنین بستری، پاکستان با اتخاذ یک دیپلماسی فعال توانسته است اهمیت منطقهای خویش را برجستهتر کند. تلاش اسلامآباد برای میانجیگری در پرونده ایران و آمریکا، تسهیل گفتوگو میان تهران و واشنگتن و میزبانی برخی نشستهای منطقهای، نشاندهنده ارزش حفظ روابط کارآمد با قدرتهای رقیب است. نشست اخیر تهران که به پیشنهاد فرمانده نیروهای دفاعی پاکستان و با میزبانی ایران برگزار شد، جلوهای از همین واقعیت است. پاکستان همزمان روابط دفاعی خود با عربستان سعودی را تقویت کرده و با توسعه همکاری سهجانبه با این کشور و ترکیه، بُعد تازهای به نقش منطقهای خود افزوده است. با این حال، پاکستان نباید اعتبار دیپلماتیک مقطعی را با قدرت راهبردی پایدار اشتباه بگیرد. معیار نهایی موفقیت سیاست خارجی این کشور آن است که آیا میتواند این فرصتها را به رشد اقتصادی پایدار، تقویت امنیت ملی و روابط مستحکمتر با همه کشورها، از جمله همسایگان نزدیک خود، تبدیل کند یا خیر؟
نقش و جایگاه راهبردی پاکستان
پاکستان در معماری امنیتی نوظهور خاورمیانه سه نقش همزمان را دنبال میکند: میانجی دیپلماتیک، شریک امنیتی و بازیگر ژئواکونومیک. در نقش نخست، اسلامآباد میکوشد با حفظ کانالهای ارتباطی با تهران، واشنگتن، ریاض و آنکارا، فضایی برای کاهش تنش و تسهیل گفتوگوها فراهم کند. این نقش زمانی مؤثر است که پاکستان بتواند بیطرفی نسبی خود را حفظ کند و از تبدیل شدن به ابزار فشار یکی از طرفها بپرهیزد.
در نقش دوم، روابط دفاعی پاکستان با عربستان سعودی و ترکیه، به این کشور امکان میدهد در ترتیبات امنیتی منطقه حضوری فعال داشته باشد. با این حال، هرگونه تعمیق این همکاریها باید با لحاظ کردن حساسیتهای ایران و پرهیز از بلوکبندیهای راهبردی همراه باشد. در نقش سوم، پاکستان بهواسطه موقعیت جغرافیایی ممتاز خود، دسترسی به دریای عمان و کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان، میتواند به عنوان هاب تجارت و انرژی میان آسیای مرکزی، چین، خاورمیانه و بازارهای جهانی عمل کند. توسعه بندر گوادر، ایجاد تأسیسات پالایش و ذخیرهسازی ، احداث خطوط لوله نفت و گاز و گسترش پیوندهای منطقهای، مزیت ژئوپلیتیکی پاکستان را به قدرت اقتصادی و نهادی پایدار تبدیل میکند.
در این چارچوب، پاکستان میتواند با حمایت از حلوفصل دیپلماتیک بحران یمن، تشویق ایران و آمریکا به مذاکرات معنادار و تقویت همگرایی منطقهای، نقش سازندهای در کاهش تنشها ایفا کند. همچنین، پیوستن ایران به ترتیبات دفاعی منطقهای، از جمله توافق مکه، میتواند به تقویت بازدارندگی جمعی در برابر تهدیدات مشترک و همگرایی منطقهای در مسیر صلح و توسعه کمک کند. با این حال، پاکستان باید از فروکاستن نقش میانجیگری خود به ابزاری برای کسب امتیازهای کوتاهمدت پرهیز کند و این نقش را در چارچوب یک راهبرد بلندمدت اقتصادی و امنیتی نهادینه سازد. به بیان دیگر، پاکستان باید از مزیت دیپلماتیک نوین خود برای دستیابی به تابآوری اقتصادی، ایجاد نهادهای قدرتمندتر، تأمین امنیت انرژی و تحکیم مشارکتهای پایدار با جامعه بینالمللی بهره گیرد و نقش خود را به عنوان یک قدرت منطقهای مسئول در معماری امنیتی نوظهور منطقه تثبیت کند.
محدودیتهای ساختاری
مهمترین چالش پیش روی منطقه، تداوم منطق رویارویی و امنیتیشدن فزاینده روابط میان بازیگران است. در چنین محیطی، هرگونه توافق پایدار با موانع ساختاری روبهرو خواهد شد. از جمله این موانع میتوان به موارد زیر اشاره کرد: نخست، فقدان اجماع سیاسی در آمریکا و ناهماهنگی میان متحدان واشنگتن، امکان تدوین راهبردی منسجم برای آغاز، اداره و پایان دادن به جنگ را دشوار کرده است. دوم، اهداف متغیر و اعلامنشده بازیگران اصلی، فضای مذاکره را محدود میکند. سوم، پیوند منافع ذینفعان صنایع نظامی، شبکههای مالی سوداگر و جریانهای سیاسی همسو با اسرائیل، مقاومت جدی در برابر هرگونه توافق پایدار ایجاد میکند. چهارم، آسیبپذیری اقتصاد جهانی در برابر بیثباتی گلوگاههای دریایی، هزینههای انسانی و اقتصادی جنگ را به سطحی فراتر از منطقه گسترش داده است. پنجم، کشورهای کوچک و متوسط در معرض خطر تبدیل شدن به ابزار رقابت قدرتهای بزرگ قرار دارند.
در چنین محیطی، پاکستان با چالشی دووجهی روبهروست: از یک سو، موقعیت جغرافیایی، شبکههای دیپلماتیک و روابط دیرینه با چین، عربستان سعودی، ترکیه، ایران و آمریکا فرصتهای مهمی را در اختیار این کشور قرار میدهد؛ از سوی دیگر، ضعفهای ساختاری اقتصاد، وابستگی به تأمین مالی خارجی، نارسایی زیرساختهای انرژی و ضعف توان رقابتی بخش صنعت، توانایی این کشور را برای بهرهگیری پایدار از این فرصتها محدود میکند. پاکستان باید از یک سو مراقب باشد که در رقابت آمریکا و چین به سمت بلوکبندیهای راهبردی کشیده نشود و از سوی دیگر، از وابستگی افراطی به تأمین مالی خارجی و اتکا به صادرات با ارزش افزوده پایین بپرهیزد. چالش دیگر، مدیریت همزمان روابط با عربستان سعودی، ایران و ترکیه است؛ روابطی که هر یک منطق خاص خود را دارند و میتوانند در صورت سوءمدیریت، به تنشهای ناخواسته منجر شوند. در نهایت، چالش اصلی پاکستان گذار از نفوذ دیپلماتیک مقطعی به قدرت راهبردی پایدار است، نه همسانانگاری میانجیگری تاکتیکی با نفوذ ساختاری.
چشمانداز راهبردی
آینده خاورمیانه را میتوان بر اساس سه سناریوی کلی ترسیم کرد. سناریوی نخست، دستیابی به توافق سیاسی از طریق مذاکره و کاهش تدریجی تنشها است. در این وضعیت، واشنگتن و تهران خواستههای خود را بازتنظیم میکنند، ترتیباتی برای جلوگیری از شروع دوباره درگیریها ایجاد میشود و اختلافات اصلی درباره تحریمها، تضمینهای امنیتی و آزادی کشتیرانی مورد ارزیابی قرار میگیرند. بهبود وضعیت امنیتی تنگه هرمز و دریای سرخ میتواند به ثبات بازارهای انرژی کمک کند، ریسکهای تجاری را کاهش دهد و زمینه همکاریهای اقتصادی را فراهم سازد. در این سناریو، پاکستان میتواند با بهرهگیری از نفوذ دیپلماتیک خود، پیوندهای منطقهای و مشارکتهای دوجانبه سودمند را تقویت کند و به عنوان پل ارتباطی میان ایران، عربستان سعودی، ترکیه و قدرتهای بزرگ باشد.
سناریوی دوم، تداوم وضعیتی طولانیمدت از خصومت مدیریتشده یا «نه جنگ، نه صلح» است. در این وضعیت، ممکن است آتشبسها مقطعی و ناپایدار باشند، اما ریشههای منازعه همچنان پابرجاست. استقرار نیروهای نظامی، تحریمها، فشارهای راهبردی و ائتلافهای رقیب همچنان شرایط منطقه را تنشآلود خواهند کرد. در چنین شرایطی، ناامنی به یکی از ویژگیهای پایدار ساختار امنیتی خاورمیانه تبدیل میشود و کشورهای منطقه هزینههای دفاعی خود را افزایش میدهند. پاکستان نیز ناچار خواهد بود هزینههای دفاعی و امنیتی خود را افزایش دهد، روابط و اتحادهای خو را متنوعتر کند و سیاستهای احتیاطی و موازنهساز در پیش گیرد. سناریوی سوم ( بدترین حالت)، فروپاشی تلاشهای دیپلماتیک و بازگشت به جنگی تمامعیار و گسترده است. ازسرگیری خصومتها میتواند اختلالات شدیدی در عرضه جهانی انرژی، افزایش سرسامآور هزینههای حملونقل، ناامنیهای غذایی، تخریب محیط زیست و تشدید بحرانهای انسانی را به همراه داشته باشد. رویارویی طولانیمدت بار عظیمی بر ایران، آمریکا، اسرائیل و سراسر منطقه تحمیل خواهد کرد و مشروعیت نظم بینالمللی را تضعیف میکند. در چنین چشماندازی، پاکستان بیش از هر زمان دیگری آسیبپذیر خواهد بود، زیرا هم امنیت انرژی آن به ثبات مسیرهای دریایی وابسته است و هم اقتصاد آن در برابر نوسانات قیمت انرژی و اختلالات تجارت جهانی حساس است.
از این رو، پاکستان باید در هر سه سناریو، سیاست خارجی متوازن، تقویت تابآوری اقتصادی، تنوعبخشی به شرکای تجاری و سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی را در دستور کار قرار دهد. توسعه بندر گوادر، ایجاد شهر نفتی و تأسیسات پالایش و ذخیرهسازی، احداث خطوط لوله نفت و گاز در محورهای شمالی ـ جنوبی و شرقی ـ غربی و تقویت کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان، از جمله اقداماتی است که میتواند مزیت ژئوپلیتیکی پاکستان را به قدرت اقتصادی و نهادی پایدار تبدیل کند. همزمان، اسلامآباد باید روابط خود با چین را تحکیم کند، نگرانیهای آمریکا را از طریق تعامل دیپلماتیک کاهش دهد و همکاریهای سهجانبه با عربستان سعودی و ترکیه را گسترش دهد.
نتیجهگیری
آموزه بنیادین رقابتهای ژئوپلیتیکی جاری آن است که اجبار سیاسی، نظامی و اقتصادی یا برتری نظامی بهتنهایی نمیتواند پیروزی پایدار را تضمین کند. آمریکا از توانمندیهای عظیم نظامی، اقتصادی و فناورانه برخوردار است، اما تجربه جنگ علیه ایران نشان میدهد که نابودی داراییها و حتی شهادت رهبر اصلی یک کشور، لزوماً به تسلیم سیاسی یا موفقیت راهبردی پایدار منجر نمیشود. ایران با وجود ویرانیهای تحمیلشده، همچنان توانایی احیا، تجدید سازمان و بازسازی خود را دارد و تلاش برای مطیعساختن دائمی چنین کشوری از طریق ابزارهای نظامی و فشارهای اقتصادی، بعید است نتایج مطلوب را به همراه داشته باشد.
به همین ترتیب، اسرائیل نمیتواند صرفاً با تضعیف دشمنان خود و در عین حال ادامه سیاستهای توسعهطلبانه، اقدامات خشونتبار و نقض حقوق بشر، برتری منطقهای پایدار به دست آورد. خاورمیانه نمیتواند از طریق چرخه بیپایان رویاروییهای نظامی، ترتیبات امنیتی تحمیلشده از خارج و نادیده گرفتن منافع مشروع کشورهای منطقه به صلح دست یابد. راه حل رویارویی آمریکا و ایران، اختلاف میان یمن و عربستان سعودی و چالش گستردهتر امنیت دریایی، در دیپلماسی و گفتوگوی سیاسی نهفته است، نه در استفاده نامحدود از ابزارهای نظامی.
برای پاکستان، محیط ژئوپلیتیکی نوظهور هم فرصتی مهم و هم چالشی دشوار است. اسلامآباد باید ضمن حفاظت از منافع ملی خود از طریق سیاست خارجی متوازن، تلاشهای دیپلماتیک برای برقراری صلح پایدار در منطقه را ادامه دهد، روابط خود با چین را تحکیم کند و همزمان تعامل سازنده با واشنگتن و دیگر قدرتهای بزرگ را حفظ نماید. در نهایت، آینده خاورمیانه به این بستگی خواهد داشت که آیا قدرتهای منطقهای و جهانی، از جمله پاکستان، میتوانند منافع ملی خود را در چارچوب همکاری، دیپلماسی و نظم منطقهای مبتنی بر منافع متقابل، صلح و شکوفایی بازتعریف کنند یا خیر؟
دربارهٔ نویسنده
تیم تحریریه اندیشکده اقبال
تیم تحریریه اندیشکده اقبال ،ترکیبی است از دیپلماتها، سیاستمداران، نویسندگان، پژوهشگران، استادان و دانشجویان دانشگاههای معتبر ایران و پاکستان؛ هم صدا در اندیشه متکثر در نگاه
همه نوشتهها و پروفایلشیوه ارجاع به این مقاله
تیم تحریریه اندیشکده اقبال. «به دعوت اقبال | IQBAL INVITATION.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55971.
نظرات