توافق بدر؛ پیوند صنعت و امنیت در نظم پساآمریکایی
مقدمه در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، وزرای دفاع ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی در دوحه یادداشت تفاهم چندجانبهای را با عنوان «بدر» امضا کردند؛ نامی که در سنت اسلامی به معنای «ماه کامل»…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶، وزرای دفاع ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی در دوحه یادداشت تفاهم چندجانبهای را با عنوان «بدر» امضا کردند؛ نامی که در سنت اسلامی به معنای «ماه کامل» است و به گفته مقامات ترکیه، نشاندهنده “تکمیل توانمندیهای چهار کشور” در کنار یکدیگر است. این توافق اگرچه در ظاهر یک سند همکاری صنعتی و فنی در حوزه دفاعی به شمار میرود، اما در بافتار تحولات امنیتی خاورمیانه و جنوب آسیا در سال ۲۰۲۶، معنایی فراتر از یک قرارداد تجاری دارد. این چهار کشور در شرایطی گرد هم آمدهاند که معماری امنیتی سنتی منطقه، متکی بر تضمینهای ایالات متحده، در پی جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران و پیامدهای آن دچار اختلال جدی شده است. تحلیل حاضر میکوشد با بررسی پیشینه، محتوای توافق، انگیزههای طرفین و چالشهای پیشرو، جایگاه «توافق بدر» را در منظومه امنیتی در حال شکلگیریِ آسیا و خاورمیانه تبیین کند.
پیشینه: از خلأ امنیتی تا زنجیره توافقهای دفاعی
برای درک اهمیت توافق بدر، باید آن را در تداوم زنجیرهای از تحولات ماههای پیشین دید. در ۷ اوت ۲۰۲۶، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان «توافق دفاعی مشترک مکه» را امضا کردند که بر اساس آن، هرگونه حمله به هر یک از اعضا، حمله به همه تلقی میشود. متن کامل این توافق که بعدها منتشر شد، طرفین را ملزم میکرد تا حداقل ده سال در آن باقی بمانند و خروج از این توافق، تنها با اعلام آن سه ماه پیش از کنارهگیری امکانپذیر بود. این توافق واکنشی مستقیم به جنگ ۲۰۲۶ میان آمریکا و اسرائیل با ایران بود که در جریان آن، ایران اهداف آمریکایی در کشورهای حاشیه خلیجفارس را هدف قرار داد و امنیت آبراههای حیاتی نیز مختل شد؛ امری که آسیبپذیری شدید این کشورها را بیشازپیش آشکار ساخت.
در چنین بستری، ترکیه بهعنوان تنها عضو پیمان آتلانتیک شمالی در میان این بازیگران، مسیری متفاوت اما مکمل را در پیش گرفت. آنکارا از سال ۲۰۱۴ پایگاه نظامی خود را در قطر ایجاد کرد و در بحران ۲۰۱۷ میان قطر و ائتلاف به رهبری عربستان، بهسرعت حضور نظامی خود را در دوحه تقویت کرد. قطر نیز به نوبه خود، باتکیهبر این رابطه، به دنبال تنوعبخشی به شرکای امنیتی خود فراتر از واشنگتن بوده است. پاکستان که از دهه ۱۹۶۰ در قالب نیروهای نظامی و مستشاری در عربستان حضور داشته، در سال ۲۰۲۵ با امضای توافق دفاعی با ریاض، این رابطه غیررسمی و پنهان را به سطحی رسمی و علنی ارتقا داد. اندونزی نیز بهعنوان پرجمعیتترین کشور مسلمان در جهان و داشتن یک اقتصاد درحالتوسعه، در سالهای اخیر تلاش کرده تا وابستگی صنایع دفاعی خود را به منابع غربی کاهش دهد و به شرکای جدیدی روی آورد که بتوانند فناوریهای ارزانتر و قابلانتقالتری را به این کشور ارائه دهند.
بنابراین، توافق بدر را باید در تداوم توافقهای دوجانبه و سهجانبهای دید که در طول سال ۲۰۲۶ شکل گرفتند. نکته مهم در این توافق، افزودن بُعد «صنعتی – فناورانه» به معادلات امنیتی است؛ بُعدی که در توافق مکه چندان موردتوجه قرار نگرفته بود.
خوانش راهبردی توافق بدر
متن توافق بدر، برخلاف پیمان مکه، حاوی بند «دفاع جمعی» نیست. وزارت دفاع ترکیه اعلام کرد که این یادداشت تفاهم بر «همکاری در تولید تجهیزات نظامی، تقویت توانمندیهای دفاعی، آموزشهای فنی نظامی و تحقیقوتوسعه» متمرکز است. هدف اعلامشده، ترکیب توان تولیدی – دفاعی این چهار کشور برای «توسعه فناوریها و صنایع همسو با سامانههای دفاعی مدرن» و «تأمین نیازهای کشورهای متحد و دوست» است.
بااینحال، تقلیل توافق بدر به یک قرارداد صنعتی، تحلیلی ناقص و گمراهکننده است.
در وهله نخست، ترکیب چهار کشور عضو، از منظر جغرافیایی و توانمندیهای دفاعی – صنعتی، یک «کمربند فناورانه – امنیتی» از جنوب شرق آسیا تا خلیجفارس و مدیترانه شرقی پدید میآورد. اندونزی با جمعیت ۲۸۰ میلیونی و بازار روبهرشد دفاعی، پاکستان با نیروی انسانی آموزشدیده، تجربه عملیاتی گسترده و داشتن پیوندهای عمیق با جهان عرب، قطر با توان مالی قابلتوجه و موقعیت راهبردی در خلیجفارس و ترکیه با صنایع دفاعی نسبتاً پیشرفته و تجربه انتقال فناوری به دیگر کشورها، حلقههایی هستند که در کنار هم یک زنجیره دفاعی غیرغربی را شکل میدهند. این زنجیره، به طور مشخص، گزینهای در برابر وابستگی سنتی به تسلیحات آمریکایی و اروپایی ارائه میدهد؛ گزینهای که برای کشورهایی مانند اندونزی و پاکستان که با محدودیتهای سیاسی در خرید سلاح از غرب مواجهاند، جذابیت قابلتوجهی دارد.
در وهله دوم، حضور «خلوق گورگون»، رئیس سازمان صنایع دفاعی ترکیه، در مراسم نهاییشدن توافق، گویای ماهیت راهبردی – صنعتی این توافق است. این سازمان، نهاد متولی سیاستگذاری و جهتدهی به صنایع دفاعی ترکیه است؛ حضور رئیس آن در دوحه نشان میدهد که توافق بدر صرفاٌ یک بیانیه سیاسی نیست، بلکه یک «نقشه راه صنعتی» است. ترکیه در سالهای اخیر با تولید سامانههایی مانند پهپادهای بایراکتار، تجهیزات الکترونیکی و پدافند هوایی، نشان داده است که میتواند فناوریهای دفاعی را با هزینهای کمتر از رقبای غربی ارائه دهد و حاضر است در فرایند تولید و انتقال فناوری به کشورهای دیگر نیز مشارکت داشته باشد. برای اندونزی که به دنبال ایجاد صنایع دفاعی ملی است و برای پاکستان که با محدودیتهای مالی و تحریمی روبهروست، این مدل همکاری، بسیار جذابتر از خرید صرف تسلیحات است.
و در وهله سوم، توافق بدر را باید در چارچوب رقابت فزاینده میان بازیگران منطقهای برای بازتعریف «معماری امنیتی» در جهان اسلام دید. توافق مکه با محوریت عربستان، ترکیه و پاکستان، و توافق بدر با محوریت ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی، دو ستون از یک ساختار چندلایه هستند. عربستان باتکیهبر توان مالی و نفتی خود، و ترکیه باتکیهبر قابلیتهای صنعتی و ژئوپلیتیکی خویش، در حال ساختن شبکهای از تعهدات امنیتی هستند که اگرچه بهاندازه پیمان آتلانتیک شمالی نهادینه نشده، اما توان بازدارندگی در برابر تهدیدات منطقهای را دارد. قطر و اندونزی در این شبکه، به ترتیب نقش «گره مالی – راهبردی» و «گره جمعیتی – بازاری» را ایفا میکنند.
موانع راهبردی توافق بدر
باوجود اهمیت راهبردی، توافق بدر با چالشهای جدی نیز مواجه است.
نخستین چالش، «ابهام در تعهدات» است. برخلاف پیمان مکه که صراحتاً حمله به یکی را حمله به همه میداند، در توافق بدر هیچ بندی مربوط به دفاع جمعی وجود ندارد. این ابهام، اگرچه برای انعطافپذیری دیپلماتیک مفید است، اما در لحظه بحران میتواند به بیعملی و فرسایش اعتماد تبدیل شود. تجربه پیمانهای دفاعی چندجانبه در جهان اسلام نشان میدهد که بدون سازوکارهای اجرایی روشن، این توافقها در عمل به بیانیههای تشریفاتی تبدیل میشوند.
دومین چالش، «ناهمگونی منافع کشورهای عضو» است. چهار کشور یادشده، اولویتهای امنیتی متفاوتی دارند. ترکیه با چالشهای امنیتی مرتبط با کردها و رقابت با یونان و قبرس در مدیترانه شرقی مواجه است؛ پاکستان بر هند و امنیت مرزهای شرقی و غربی خود متمرکز است؛ قطر در معرض تنشهای منطقه خلیجفارس و رقابت با عربستان و امارات قرار دارد؛ و اندونزی نیز با دغدغههای امنیت دریایی در دریای چین جنوبی و امنیت مجمعالجزایر خود روبهروست. همراستاسازی این اولویتها در یک چارچوب واحد، بهسادگی امکانپذیر نیست. توافق بدر در حوزه صنعتی میتواند این شکافها را پوشش دهد، اما در حوزه امنیتی، تحقق هرگونه تعهد دفاعی مشترک با تردیدهایی جدی مواجه خواهد بود.
سومین چالش، «واکنش بازیگران خارجی» است. ایالات متحده که همچنان تأمینکننده اصلی تسلیحات قطر و برخی دیگر از این کشورهاست، احتمالاً این توافق را بهعنوان تلاشی برای کاهش نفوذ خود در خلیجفارس تلقی خواهد کرد. هند نیز با نگرانی به همکاریهای دفاعی پاکستان با اندونزی و ترکیه مینگرد، بهویژه اگر این همکاریها به انتقال فناوریهای حساس منجر شود. ازسویدیگر، ایران نیز توافق مذکور را در چارچوب «معمای امنیتی» در منطقه تفسیر میکند: اقداماتی که کشورهای خلیجفارس برای افزایش امنیت خود انجام میدهند، از منظر تهران میتواند به منزله «محاصره این کشور» تلقی شود و منجر به واکنش متقابل از سوی تهران شود که همان احساس ناامنی را تشدید میکند.
چهارمین چالش، «محدودیتهای ساختاری صنایع دفاعی» است. اگرچه ترکیه در برخی حوزهها پیشرفت چشمگیری داشته، اما در زمینههایی مانند موتورهای هواپیما، سامانههای پیشرفته پدافند هوایی و فناوریهای فضایی، همچنان به شرکای غربی وابسته است. پاکستان و اندونزی نیز در سطوح متفاوتی از توسعه صنعتی قرار دارند. تحقق اهداف بلندپروازانه پیمان بدر، مستلزم سرمایهگذاریهای کلان، هماهنگ نمودن استانداردها و غلبه بر موانع بوروکراتیک است که در کوتاهمدت امکانپذیر نیست.
سناریوهای آینده توافق بدر
باوجوداین چالشها، توافق بدر را میتوان گامی معنادار در مسیر «چندجانبهگرایی دفاعی» در جهان اسلام دانست. در همین رابطه، سه سناریو برای آینده آن قابلتصور است.
سناریوی نخست، «تعمیق گامبهگام» است. در این سناریو، پیمان بدر ابتدا در حوزههای کمتر حساس مانند آموزش، تحقیقوتوسعه و تولید قطعات یدکی پیش میرود و بهتدریج به سمت پروژههای مشترک پیچیدهتر مانند توسعه پهپادها، سامانههای ارتباطی و شناورهای نظامی حرکت میکند. موفقیت در این پروژهها میتواند اعتماد لازم برای گسترش همکاریها به حوزههای امنیتی را فراهم کند. قطر و اندونزی میتوانند به ترتیب بهعنوان «تأمینکننده مالی» و «بازار مصرف» عمل کنند، درحالیکه ترکیه و پاکستان «تأمینکننده فناوری و نیروی انسانی متخصص» هستند.
سناریوی دوم، «گسترش دامنه عضویت» است. بر اساس بیانیه وزارت دفاع ترکیه، «دیگر کشورهای دوست نیز میتوانند بر اساس معیارهای توافقشده به این یادداشت تفاهم بپیوندند». کشورهایی مانند مالزی، بنگلادش یا حتی برخی از کشورهای آفریقایی نیز میتوانند به این پیمان ملحق گردند. افزایش تعداد کشورهای عضو میتواند وزن اقتصادی و سیاسی این توافق را افزایش دهد، اما درعینحال، افزایش ناهمگونی میان اعضا، فرایند تصمیمگیری را پیچیدهتر خواهد کرد.
سناریوی سوم، «شکلگیری یک بلوک امنیتی» است. اگر تحولات منطقهای، بهویژه تنشهای منطقه خلیجفارس یا منازعه هند – پاکستان، تشدید شود، ممکن است توافق بدر به یک اتحاد امنیتی جامعتر تبدیل شود. در چنین حالتی، این توافق میتواند مکمل پیمان مکه شود و یک «شبکه امنیتی دولایه» ایجاد کند: لایه اول، تعهدات دفاع جمعی میان ترکیه، عربستان و پاکستان؛ لایه دوم، همکاری صنعتی و فناورانه میان ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی. این شبکه، اگرچه از انسجام نهادی ناتو برخوردار نخواهد بود، اما میتواند در معادلات قدرت در منطقه، بهعنوان یک «وزنه تعادل» عمل کند.
نتیجهگیری
توافق بدر، در ظاهر یک یادداشت تفاهم صنعتی است، اما در واقع، جلوهای از تغییرات عمیقتر در معماری امنیتی جهان اسلام است. چهار کشور با پیشینهها و انگیزههای متفاوت، در لحظهای گرد هم آمدهاند که نظم امنیتی تحت رهبری آمریکا در خاورمیانه در حال فرسایش است و کشورهای منطقه به دنبال «استقلال راهبردی فزاینده» هستند. توافق بدر، اگرچه فاقد بند تعهدات دفاع جمعی است، اما با ایجاد یک منظومه صنعتی – دفاعی غیرغربی، بستری برای کاهش وابستگی به تسلیحات غربی و افزایش همآوایی سیاسی – اقتصادی فراهم میکند.
بااینحال، آینده این توافق به عوامل متعددی بستگی دارد: توانایی کشورهای عضو در غلبه بر ناهمگونی منافع، مدیریت واکنش قدرتهای خارجی، و مهمتر از همه، وجود اراده سیاسی برای نهادینهکردن توافق. تجربه پیمانهای مشابه در جهان اسلام نشان میدهد که در بسیاری از موارد تعهدات مکتوب با اراده سیاسی کافی همراه نبوده است. آنچه بدر را از پیمانهای گذشته متمایز میکند، حضور بازیگری مانند ترکیه است که هم انگیزه و هم ابزار لازم برای پیشبرد این پروژه را دارد. اگر آنکارا بتواند بدر را به یک پروژه عملیاتی مشخص تبدیل کند، این توافق میتواند به یکی از ستونهای نظم امنیتی نوظهور در آسیا و خاورمیانه تبدیل شود. در غیر این صورت، بدر نیز به سرنوشت بسیاری از اسناد همکاری چندجانبه در جهان اسلام دچار خواهد شد؛ اسنادی که امضا و بایگانی میشوند، اما در عمل اجرا نمیشوند.
دربارهٔ نویسنده
تیم تحریریه اندیشکده اقبال
تیم تحریریه اندیشکده اقبال ،ترکیبی است از دیپلماتها، سیاستمداران، نویسندگان، پژوهشگران، استادان و دانشجویان دانشگاههای معتبر ایران و پاکستان؛ هم صدا در اندیشه متکثر در نگاه
همه نوشتهها و پروفایلشیوه ارجاع به این مقاله
تیم تحریریه اندیشکده اقبال. «توافق بدر؛ پیوند صنعت و امنیت در نظم پساآمریکایی.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55913.
نظرات