انتخابات میاندورهای آمریکا و آینده روابط پاکستان–آمریکا
مقدمه نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا بار دیگر پرسش درباره آینده روابط اسلامآباد و واشنگتن را در کانون توجهات قرار داده است. تعابیری مانند «پایان دوران توجه ویژه به پاکستان در واشنگتن» و…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا بار دیگر پرسش درباره آینده روابط اسلامآباد و واشنگتن را در کانون توجهات قرار داده است. تعابیری مانند «پایان دوران توجه ویژه به پاکستان در واشنگتن» و «کاهش جایگاه اسلامآباد در معادلات کاخ سفید» نشاندهنده نگرانی از تغییر جایگاه پاکستان در سیاست خارجی آمریکاست. این نگرانی در شرایطی مطرح میشود که تا پیش از انتخابات و در میانه آشفتگیهای سیاسی ناشی از سیاستهای ترامپ و تکانههای اقتصاد جهانی بر اثر جنگ تعرفهها و بحران ایران، روابط دو کشور نسبتاً پایدار به نظر میرسید. اکنون با پیروزی چشمگیر دموکراتها و تضعیف موقعیت ترامپ و جمهوریخواهان، این پرسش اساسی مطرح میگردد که تحولات جدید چه پیامدهایی برای آینده روابط دو کشور خواهد داشت؟ پاسخ به این پرسش مستلزم توجه به دو موضوع است: نخست، میزان اثرگذاری تغییر آرایش قدرت در کنگره بر ماهیت سیاست خارجی آمریکا؛ دوم، چگونگی اثرگذاری این تحولات بر روابط اسلامآباد و واشنگتن. مقاله کنونی با تکیه بر همین دو محور، وضعیت کنونی را تحلیل و چالشها و چشماندازهای پیش رو را بررسی میکند.
پیشینه تاریخی روابط اسلامآباد-واشنگتن
روابط سیاسی پاکستان و آمریکا در چند دهه اخیر پرفراز و نشیب، اما مبتنی بر یک بنیاد تقریباً ثابت بوده است. واشنگتن با توجه به ملاحظات منطقهای، بهویژه تعامل با هند و چین، هیچگاه به روابط با پاکستان نگاهی راهبردی نداشته و عمدتاً رویکردی «معاملهمحور» و متمرکز بر «منافع کوتاهمدت» به آن داشته است. در این چارچوب، روابط دو طرف دورههایی از نوسان را تجربه کرده که عمدتاً در بستر همکاریهای امنیتی با اهداف منطقهای انجام گرفته است. دهههای ۱۹۶۰، ۱۹۸۰ و ۲۰۰۰ از مقاطعی بودند که روابط نزدیکی میان دوطرف حکمفرما بود؛ و در نتیجه آن، کمکهای اقتصادی و نظامی واشنگتن به اسلامآباد افزایش یافت و این کشور رشد اقتصادی قابل توجهی را تجربه نمود. در مقابل، منتقدان بر این باورند که این روابط اغلب به افزایش قدرت نظامیان، ترویج فساد و تضعیف نهادهای مدنی در پاکستان منجر شده است. بر همین اساس، برخی تحلیلگران آمریکایی، بهویژه افراد نزدیک به حزب دموکرات، معتقدند روابط با پاکستان برای ایالات متحده در حکم بازی با حاصل جمع صفر بوده و حتی منافع بلندمدت آمریکا در منطقه را تضعیف کرده است. این پیشینه نشان میدهد روابط دو کشور بیش از آنکه بر مشارکت راهبردی پایدار استوار باشد، مبتنی بر محاسبات امنیتی کوتاهمدت و معاملات سیاسی بوده و از این رو در برابر تحولات سیاسی واشنگتن آسیبپذیر است.
نظام سیاسی آمریکا؛ محدودیتهای نهادی سیاست خارجی
در نظام سیاسی آمریکا، هم رئیسجمهور و هم کنگره از ظرفیتهای مهمی برای اثرگذاری بر سیاست خارجی برخوردارند. در وضعیت معمول، رئیسجمهور هدایت دستگاه دیپلماسی و بخش مهمی از تصمیمات مرتبط با امنیت ملی را برعهده دارد و کنگره عمدتاً از ابزارهای قانونگذاری و نظارتی برای ورود به این عرصه و مهار دولت استفاده میکند. با نتایج انتخابات میاندورهای، سه مسئله مهم در تعامل دولت و کنگره شکل گرفته است. نخستین مسئله، استقرار دولت دو حزبی یا تقسیمشده است؛ وضعیتی که در آن رئیسجمهور نماینده حزبی است که در کنگره در اقلیت قرار دارد. حضور ترامپ از حزب جمهوریخواه در کاخ سفید و کسب اکثریت توسط دموکراتها در مجالس سنا و نمایندگان، زمینه چنین دولتی را فراهم کرده است.
در بخش عمدهای از تاریخ معاصر آمریکا دولت به شکل دو حزبی استقرار داشته، اما درباره پیامدهای آن اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را عامل چانهزنی، رقابت و اختلاف میان کاخ سفید و کنگره و مانع شکلگیری یک سیاست خارجی منسجم میدانند. در مقابل، برخی محققان با استناد به سوابقی مانند تصویب طرح مارشال در دوره دولت دو حزبی یا ناکامی سیاست خارجی در دوره کارتر و دولت تکحزبی، تأکید دارند که دولت دو حزبی لزوماً مانعی اساسی در مسیر انسجام سیاست خارجی ایجاد نمیکند. با این حال، عملکرد یکجانبهگرایانه ترامپ در دوره دوم، استدلال این گروه را تضعیف کرده است؛ زیرا چنین اقداماتی احتمالاً در شرایط دولت دو حزبی با آزادی عمل کمتری روبهرو میشد. بر همین اساس، “حکیم جفریز”، رهبر اقلیت دموکرات مجلس نمایندگان، پس از انتخابات اعلام کرد دوران عملکرد مجلس نمایندگان به عنوان نهادی تابع دولت ترامپ به پایان رسیده است.
مسئله دوم، نقش کنگره در مهار قدرت و تصمیمات کاخ سفید است. قانونگذاری، تصویب بودجه و اعتبارات، نظارت بر انتصابات سیاسی، جلسات استماع، طرحهای تحقیق و تفحص و ابزارهایی مانند استیضاح کابینه و رئیسجمهور، همگی در اختیار کنگره قرار دارند. کنگره معمولاً در شرایط بحرانی یا عملکرد ضعیف دولتها از این ابزارها بیشتر استفاده میکند؛ چنانکه پس از شکست در جنگ ویتنام، رسوایی واترگیت یا حوادث یازدهم سپتامبر شاهد افزایش چشمگیر مداخلات کنگره بودیم. اکنون نیز رویکردهای ترامپ در قبال جنگ اوکراین، خاورمیانه، ایران، اسرائیل، تعرفهها، مسائل اقلیمی، مواجهه با نهادهای بینالمللی و کمکهای خارجی با آشفتگیهای زیادی همراه شده است. سلطه جمهوریخواهان بر کنگره تاکنون مانع ورود کنگره به این مسائل بود، اما با پیروزی دموکراتها میتوان پیشبینی کرد که کنگره به دنبال مهار سیاستهای ترامپ باشد و رئیسجمهور نیز از ابزارهایی مانند حق وتو برای تقابل استفاده کند.
سومین مسئله، دوره موسوم به گذار سیاسی است؛ اصطلاحی برای مقام یا گروه منتخبی که در فاصله انتخابات و استقرار دولت جدید در صحنه سیاسی باقی میمانند. در حال حاضر این شرایط هم برای کنگره و هم تا حد زیادی برای ترامپ قابل توصیف است. ممکن است ترامپ در بازهای که کنگره هنوز در اختیار جمهوریخواهان است، برخی تصمیمات خود را اجرایی کند. از سوی دیگر، با توجه به دو سال پایانی حضور او، پیشبینی میشود آمریکا با شرایط دوگانهای مواجه شود. این وضعیت از یک سو با کاهش قدرت چانهزنی، اعتبار سیاسی و توان ایجاد تعهدات بلندمدت همراه است و از سوی دیگر، دولت را به سمت افزایش فعالیتهای دیپلماتیک، سفرهای خارجی، ارائه ابتکارات و حتی توسل به راهحلهای نظامی برای بستن پروندههای ناتمام سوق میدهد.
دولت دوم ترامپ و مؤلفههای تأثیرگذار بر روابط دو کشور
در چنین بستری، روابط پاکستان و آمریکا در دوره دوم ترامپ شاخصههای خاصی یافت. در دوره اول، روابط دو کشور تقریباً روال معمول خود را طی میکرد و به نظر میرسید با رویکرد «اول آمریکا» و کاهش مداخلات بینالمللی، روابط با کشورهایی مانند پاکستان، که بیشتر جنبه امنیتی داشت، در حاشیه قرار گیرد. تنها در سالهای پایانی دوره اول، این روابط تا حدی بهبود یافت که آن را میتوان به همراهی پاکستان با آمریکا در قبال افغانستان نسبت داد.
با این پیشینه تصور میشد دوره دوم نیز بر همان مدار حرکت کند، اما رویکردهای اسلامآباد روندی متفاوت ایجاد کرد. نخستین شاخصه، تلفیق مناسبات معاملهمحور با سلایق و منافع شخصی بود. برخلاف پیشبینیهای اولیه، پاکستان توانست در مدت کوتاهی اعتماد ترامپ را جلب کرده و در نتیجه، روابط دوجانبه به سطحی بالاتر ارتقاء یافت. این موفقیت بیش از همه نتیجه رویکرد فرصتطلبانه و مصلحتمحور سیاستمداران اسلامآباد بود. تمجیدهای نخستوزیر و رئیس ارتش پاکستان از ترامپ، حمایت از طرح او برای غزه، اعلام نامزدی ترامپ برای جایزه صلح نوبل، نسبت دادن پایان جنگ پاکستان و هند به ترامپ و سهیم کردن نزدیکان رئیسجمهور در معاملات اقتصادی و تجاری در پاکستان، همگی تاکتیکهایی برای نزدیک شدن به ترامپ و ارتقای روابط دوجانبه بودند. بدین ترتیب روابطی که پیش از این مبتنی بر منافع کوتاهمدت بود، با ارتباطات شخصی و نیز منافع تجاری فردی، شکل تازهای به خود گرفت.
شاخصه دوم، تغییر نگاه راهبردی پاکستان به غرب آسیا بود. به رغم وجود روابط شخصی نزدیک میان ترامپ و سیاستمداران پاکستانی، روشن بود پاکستان در برنامههای بلندمدت آمریکا جایگاهی راهبردی ندارد. انتشار سند راهبرد امنیت ملی آمریکا بدون اشاره خاص به پاکستان و با اعطای نقش برجسته به هند در جنوب آسیا، نشاندهنده همین رویکرد بود. در این شرایط، تحولات خاورمیانه و فرورفتن ترامپ در باتلاق جنگ با ایران فرصتی استثنایی در اختیار پاکستان قرار داد تا با چرخش راهبردی به سمت غرب آسیا، موقعیت بینالمللی جدیدی برای خود فراهم کند. تلاش برای ایجاد پیمان مکه با عربستان و ترکیه تکمیلکننده این روند بود.
شاخصه سوم، استفاده از پنجره فرصت سیاسی دولت ترامپ برای اصلاحات داخلی بود. سلطه جمهوریخواهان یا دموکراتها بر دولت و کنگره همواره از عناصر مهم و تأثیرگذار بر روابط دو کشور بوده است. جمهوریخواهان تمایل کمتری به مداخله در اوضاع داخلی پاکستان دارند و برای دولتها و نظامیان پاکستان مطلوبتر از دموکراتها هستند، در حالی که دموکراتها نسبت به دموکراسی و حقوق بشر در پاکستان حساسترند. در چنین شرایطی، دولت و ارتش پاکستان از روابط نزدیک خود با ترامپ و سلطه جمهوریخواهان بر کنگره بهره بردند و فارغ از ملاحظات واشنگتن، در راستای تجمیع قدرت و تقویت نفوذ ارتش، اصلاحات داخلی گستردهای انجام دادند.
اثرگذاری انتخابات میاندورهای بر روابط دو کشور را میتوان در چند بُعد بررسی کرد. نخستین بعد، روابط آمریکا با پاکستان در چالش دولت دو حزبی و تلاش کنگره برای بازیابی نقش سیاسی خود است. بازگشت قدرتمند دموکراتها به کنگره برای دولت و ارتش پاکستان خبر خوشایندی نیست. اسلامآباد که از ارتباط شخصی نزدیک با ترامپ و سلطه جمهوریخواهان بهره برده بود، اکنون با موقعیتی متفاوت روبهرو شده است. برای دموکراتهایی که میخواهند دورهای متمایز از عصر ترامپ رقم بزنند، روابط با پاکستان نمونهای از دیپلماسی خارج از قاعده و مبتنی بر روابط شخصی است که باید به مسیر صحیح بازگردانده شود. بر همین اساس، عبدالرحمان محمد السید، سناتور منتخب میشیگان، در نخستین اظهارنظرهای خود پس از انتخابات، از پاکستان نام میبرد و با تأکید بر جلوگیری از مصرف دلارهای آمریکایی در جنگ و نسلکشی، از کشورهایی مانند مصر، پاکستان و اردن به عنوان مقاصد رویکرد جدید یاد میکند. دولت آمریکا در چارچوب رویکرد بازگشت به مسیر صحیح میتواند رفع تنشها با هند، نگاه دوباره به دهلینو به عنوان شریک راهبردی ناتو و مداخله در تحولات داخلی پاکستان برای تقویت دموکراسی و نهادهای مدنی را در دستورکار خود قرار دهد.
دومین بُعد، استفاده کنگره از ابزارهای نظارتی در روابط با پاکستان است که میتواند مخاطرهآمیزترین پیامد انتخابات برای اسلامآباد باشد. نزدیکی بیش از حد سیاستمداران پاکستانی به ترامپ و لحن ستایشگونه آنان با پایان سلطه جمهوریخواهان، از حافظه سیاسی واشنگتن پاک نخواهد شد. نظارت شدیدتر بر روابط آمریکا با پاکستان، بهویژه معاملات و قراردادهای تجاری دوره ترامپ، میتواند در راستای مقابله با این تعامل تلقی شود. انعقاد قراردادهای مهم در حوزه رمزارزها، تولید پهپادها، مواد معدنی حیاتی و بازسازی هتل روزولت میان دولت پاکستان و نزدیکان ترامپ، سوژه مناسبی برای تحقیق و تفحص کنگره خواهد بود.
بُعد سوم، قرار گرفتن پاکستان در کشمکشهای سیاسی دوره پایانی دولت ترامپ است. احتمال زیادی وجود دارد دولت ترامپ در دو سال پایانی کشمکشهای سیاسی قابل توجهی با کنگره داشته باشد که به تضعیف اعتبار سیاسی و قدرت چانهزنی آن منجر میگردد. در چنین شرایطی محتمل است که پاکستان جایگاه و اهمیت خود را در معادلات واشنگتن از دست بدهد. شرایط جنوب آسیا، تداوم بحران خاورمیانه و غرب آسیا، رویکرد پاکستان به این مسئله و روابط هند و چین با آمریکا از دیگر متغیرهای تأثیرگذار بر روابط اسلامآباد-واشنگتن بهشمارمیآیند.
آسیبپذیری روابط در دوره گذار
روابطی که بر دیپلماسی شخصی و معاملات فردی استوار شده بود، اکنون با چند چالش همزمان روبهروست؛ نخستین چالش، شکنندگی روابط شخصی و معاملهمحور است. در دوره دوم ترامپ، یکی از عوامل اصلی ارتقای روابط دوجانبه، اتکا بر ارتباطات شخصی، تمجید سیاسی و استفاده از نزدیکان رئیسجمهور بود. با بازگشت دموکراتها به کنگره، این کانال نه تنها کارآمدی خود را از دست میدهد، بلکه زمینه بیاعتمادی و نظارت بیشتر کنگره را نیز فراهم میکند.
چالش دوم، نظارت کنگره بر قراردادها و مناسبات تجاری است. معاملات در حوزه رمزارزها، پهپادها، مواد معدنی حیاتی و بازسازی هتل روزولت میتواند به برگزاری جلسات استماع و تحقیق و تفحص در کنگره منجر شود و هزینه سیاسی قابل توجهی برای اسلامآباد ایجاد کند.
چالش سوم، تمایل دموکراتها بر پیوند دادن همکاری با پاکستان به ملاحظات دموکراسی و حقوق بشری است. دموکراتها بهطور سنتی نسبت به نقش ارتش و وضعیت نهادهای مدنی در پاکستان حساسترند و ممکن است تداوم همکاریهای دوجانبه را به اصلاحات سیاسی مشروط کنند. چالش چهارم، تداوم نگاه معاملهمحور و کوتاهمدت واشنگتن است. حتی در دوره ترامپ نیز پاکستان یک جایگاه راهبردی بلندمدت در سیاست خارجی آمریکا نداشت و سند امنیت ملی آمریکا بدون اشاره به پاکستان و با تأکید بر اهمیت همکاری با هند در جنوب آسیا تنظیم شده بود.
چالش پنجم، رقابت هند و چین است. واشنگتن پاکستان را عمدتاً در چارچوب تعامل با هند و چین میبیند و نزدیکی بیش از حد اسلامآباد به چین یا تنش با هند میتواند هزینه روابط با آمریکا را افزایش دهد. چالش ششم، تضعیف قدرت چانهزنی دولت ترامپ در دو سال آینده است که اهمیت روابط با کاخ سفید را برای پاکستان کاهش میدهد. چالش هفتم، بحرانهای منطقهای است. تداوم بحران خاورمیانه، جنگ ایران و رویکرد پاکستان به این تحولات میتواند روابط با واشنگتن را تحت تأثیر قرار دهد و اسلامآباد را در معرض فشارهای متعارض قرار دهد.
سه سناریو برای آینده روابط پاکستان-آمریکا
چشمانداز آینده روابط دو کشور را میتوان در سه سناریو تحلیل کرد. سناریوی نخست، «تداوم رابطه معاملهمحور مدیریتشده» است. در این حالت، پاکستان میکوشد با حفظ کانالهای ارتباطی با جمهوریخواهان، همزمان با دموکراتها نیز ارتباط نهادی برقرار کند و از شدت نظارت کنگره بکاهد. این سناریو محتملترین حالت است، زیرا پاکستان تجربه طولانی در مدیریت روابط با دولتهای مختلف آمریکا دارد و بهخوبی به این امر واقف است که نمیتواند تنها به یک شخص یا حزب متکی باشد.
سناریوی دوم، «بازتنظیم نهادی» است. در این حالت، کنگره با ابزارهای نظارتی روابط دوجانبه را به سمت شفافیت بیشتر، ارتباطات نهادی و کاهش اتکا به روابط شخصی سوق میدهد. این سناریو میتواند به نفع پاکستان باشد، زیرا روابط را از حالت شکننده خارج میکند، اما هزینههای سیاسی و نظارتی قابل توجهی دارد.
سناریوی سوم، «واگرایی تدریجی» است. اگر تنش کنگره با کاخ سفید افزایش یابد، پاکستان نتواند کانالهای ارتباطات نهادی را تقویت کند و بحرانهای منطقهای و رقابت هند و چین شدت گیرد، احتمال دارد اهمیت پاکستان در معادلات واشنگتن کاهش یابد و روابط دوجانبه دورهای از افت و رکود را تجربه کند.
آینده روابط دو کشور به چند متغییر بستگی دارد: میزان انسجام کنگره در نظارت بر سیاست خارجی، سرنوشت دوره پایانی دولت ترامپ، تحولات جنوب آسیا و روابط هند و پاکستان، جایگاه چین در سیاست خارجی آمریکا، تداوم یا پایان بحرانهای خاورمیانه و توانایی پاکستان در گذار از دیپلماسی شخصی به دیپلماسی نهادی. بهترین مسیر برای پاکستان آن است که از اتکا به روابط شخصی با ترامپ فاصله بگیرد، با هر دو حزب ارتباط متوازن برقرار کند، قراردادهای واقعی و بلندمدت تجاری و اقتصادی در حوزههایی مانند معادن و انرژی را دنبال کند و موقعیت خود را در خاورمیانه و غرب آسیا تثبیت نماید. تقویت ارتباط با نهادهای بینالمللی مانند بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول نیز میتواند آسیبپذیری پاکستان را در برابر تغییر آرایش قدرت در واشنگتن کاهش دهد.
نتیجهگیری
اسلامآباد با تکیه بر پیوندهای شخصی برخی از سیاستمداران با ترامپ و انجام پارهای اصلاحات در راهبردهای منطقهای خود، دورهای از مناسبات نزدیک را با آمریکا تجربه نمود. کاهش تعرفههای تجاری و معاملات اقتصادی در برخی حوزهها و بهرهگیری از روابط با آمریکا در راستای تعامل با نهادهایی مانند بانک جهانی و صندوق بینالمللی از مزایای این دوره بود. با این حال، برخی تحلیلگران پاکستانی بر این باورند که این روابط جز چند مورد محدود، گذرا و اغلب نمایشی، دستاوردهای چشمگیری برای پاکستان نداشتهاند. انتخابات کنگره آمریکا و نتایج آن جنبههای بیشتری از این آسیبپذیری را آشکار کرد و نشان داد پایگاه اسلامآباد در واشنگتن تا چه اندازه محدود و متکی بر بنیانهای شکننده است. تجربه دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ نشان داد که روابطی که بر ستایش شخصی، دادو ستدهای فردی و بهرهگیری از شبکه نزدیکان رئیسجمهور استوار باشد، هرچند در کوتاهمدت دستاوردهایی به همراه خواهد داشت، اما در برابر جابجایی قدرت در واشنگتن بسیار آسیبپذیر است. بازگشت دموکراتها به کنگره، فعال شدن ابزارهای نظارتی، حساسیت نسبت به دموکراسی و حقوق بشر در پاکستان و تأکید دوباره بر هند به عنوان شریک راهبردی، نشانههای بازگشت سیاست خارجی آمریکا به مسیر نهادی هستند. در چنین شرایطی، پاکستان ناچار است راهبرد خود را بازتعریف کند. حفظ و تداوم موقعیت پاکستان در خاورمیانه و غرب آسیا مستلزم اتکا به روابط نهادی و نه شخصی، برقراری ارتباط متوازن با هر دو حزب جمهوریخواه و دموکرات و پیگیری قراردادهای واقعی و بلندمدت تجاری و اقتصادی در حوزههایی مانند معادن، راهحلهای پیشنهادی برای شکلگیری تحولی بنیادین در روابط دوجانبه هستند. به بیان دقیقتر، آینده روابط بیش از آنکه به شخص رئیسجمهور آمریکا وابسته باشد، به توانایی پاکستان در نهادینهکردن روابط، تنوعبخشی به شرکای اقتصادی و سیاسی و ارائه نقشه راه روشن برای همکاریهای بلندمدت بستگی دارد. انتخابات میاندورهای اگرچه بهمنزله پایان روابط دو کشور نیست، اما نشان داد دوره اتکای صرف به دیپلماسی شخصی و معاملات فردی به پایان رسیده و دوره جدیدی از نظارت نهادی، شفافیت و محاسبهگری سیاسی آغاز شده است. پاکستان تنها در صورتی میتواند جایگاه خود را در معادلات دیپلماتیک واشنگتن حفظ کند که از تاکتیکهای کوتاهمدت و نمایشی فاصله بگیرد و به سمت دیپلماسی نهادی، متوازن و بلندمدت حرکت کند.
دربارهٔ نویسنده
ميراحمدرضا مشرف
دانش آموخته كارشناسى ارشد علوم سياسى دانشكاه شهيد بهشتى تهران؛ بِرُوهشكَر حوزه افغانستان و شبه قاره، همكاريروهشى مؤسسه مطالعات شرق وبيش ازدودهه همكارى مستمر بارسانهها و خبر كزارى هايى همجون: قدس، فرهيختكَان، جام جم، خراسان، سياست روز، همشهرى و...
- سیاست
- فرهنگ
شیوه ارجاع به این مقاله
ميراحمدرضا مشرف. «انتخابات میاندورهای آمریکا و آینده روابط پاکستان–آمریکا.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55898.
نظرات