از کابل تا خلیج فارس؛ در جستوجوی معماری نوین منطقهای
گفتوگوی اختصاصی محمدحسین باقری، مدیر اندیشکده اقبال، با سفیر آصف درانی، دیپلمات ارشد پاکستانی و نماینده ویژه پیشین پاکستان در امور افغانستان از بحران روابط اسلامآباد و کابل و امکان نقشآفرینی ایران…
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
گفتوگوی اختصاصی محمدحسین باقری، مدیر اندیشکده اقبال، با سفیر آصف درانی، دیپلمات ارشد پاکستانی و نماینده ویژه پیشین پاکستان در امور افغانستان
از بحران روابط اسلامآباد و کابل و امکان نقشآفرینی ایران در کاهش تنشها تا پیمان مکه، آینده روابط ایران و پاکستان و چشمانداز نظم امنیتی غرب آسیا در سال ۲۰۳۵
مقدمه؛ آصف درانی و نگاهی از درون دیپلماسی پاکستان به تحولات منطقه
در شرایطی که تحولات افغانستان، تشدید رقابتهای امنیتی در غرب آسیا و شکلگیری ترتیبات جدید دفاعی در خلیج فارس، معادلات سنتی منطقه را دگرگون کرده است، پاکستان در موقعیتی پیچیده و چندوجهی قرار دارد.
اسلامآباد از یکسو با بحران فزاینده در روابط خود با افغانستان مواجه است و از سوی دیگر، باید میان تعهدات دفاعی و اقتصادی خود در قبال کشورهای عربی خلیج فارس و ضرورت حفظ روابط باثبات با جمهوری اسلامی ایران، توازن برقرار کند. در چنین فضایی، شناخت دیدگاه دیپلماتهایی که از نزدیک در فرایند تصمیمسازی سیاست خارجی پاکستان حضور داشتهاند، اهمیتی فراتر از تحلیلهای معمول رسانهای پیدا میکند.
آصف درانی از دیپلماتهای باسابقه پاکستان است که تجربه حرفهای او سه حوزه راهبردی و بههمپیوسته افغانستان، ایران و کشورهای عربی خلیج فارس را دربر میگیرد. او در دستگاه دیپلماسی پاکستان مسئولیتهای مختلفی بر عهده داشته و از جمله بهعنوان سفیر پاکستان در ایران و امارات متحده عربی فعالیت کرده است. حضور او در این دو کشور، امکان شناخت مستقیم از محیطهای سیاسی و امنیتی تهران و خلیج فارس را برایش فراهم ساخته است؛ دو محیطی که تحولات آنها بهطور مستقیم بر محاسبات راهبردی اسلامآباد تأثیر میگذارد.
درانی همچنین در مقام نماینده ویژه پاکستان در امور افغانستان فعالیت کرده و از نزدیک با پیچیدگیهای روابط اسلامآباد و کابل، مسئله تحریک طالبان پاکستان، فعالیت گروههای مسلح فرامرزی و چالشهای تعامل با حکومت طالبان مواجه بوده است. این تجربه، به او امکان میدهد بحران افغانستان را نه صرفاً از منظر تحولات داخلی این کشور، بلکه در پیوند با امنیت پاکستان و آینده همکاریهای منطقهای بررسی کند.
اهمیت دیدگاههای درانی تنها به سوابق اجرایی او محدود نیست. او در نوشتهها و اظهارنظرهای خود درباره تحولات غرب آسیا، امنیت تنگه هرمز، نقش چین و ضرورت بازاندیشی در ترتیبات امنیتی منطقه، این پرسش بنیادین را مطرح کرده است که آیا کشورهای منطقه میتوانند همچنان برای تأمین امنیت خود عمدتاً به قدرتهای خارجی متکی باشند یا زمان آن رسیده است که چارچوبی فراگیرتر و متکی بر مشارکت کشورهای منطقه شکل گیرد.
این پرسش برای ایران و پاکستان اهمیت ویژهای دارد. دو کشور، افزون بر همسایگی و پیوندهای تاریخی، با مجموعهای از چالشهای مشترک در حوزه امنیت مرزی، تروریسم، مهاجرت، انرژی، تجارت و ثبات افغانستان مواجهاند. همزمان، گسترش همکاریهای دفاعی پاکستان با عربستان سعودی و ترکیه، ضرورت شناخت دقیقتر محاسبات راهبردی اسلامآباد را برای سیاستگذاران ایرانی افزایش داده است.
در همین چارچوب، محمدحسین باقری، مدیر اندیشکده اقبال، در گفتوگویی اختصاصی با سفیر آصف درانی به بررسی ده مسئله اساسی درباره آینده منطقه پرداخته است؛ از چرایی شکست انتظارات پاکستان پس از بازگشت طالبان به قدرت و ضرورت گذار از اعتماد سیاسی به راستیآزمایی امنیتی، تا ظرفیت ایران برای تسهیل روابط کابل و اسلامآباد، جایگاه پیمان مکه در معادلات جدید و امکان شکلگیری معماری امنیتی فراگیر در غرب آسیا.
درانی در این گفتوگو بر ضرورت واقعبینی در سیاست افغانستان، پرهیز از تفسیر روابط دفاعی پاکستان با کشورهای عربی بهعنوان اقدامی علیه ایران و ایجاد سازوکارهای عملی همکاری منطقهای تأکید میکند. از نگاه او، امنیت پایدار زمانی امکانپذیر خواهد بود که کشورهای منطقه بتوانند اختلافات خود را مدیریت کنند، بدون آنکه امنیت یک کشور به ناامنی دائمی کشور دیگر وابسته باشد.
آنچه در ادامه میآید، متن کامل این گفتوگوی اختصاصی است.
پرسش نخست | پاکستان و افغانستان؛ چه چیزی به بیراهه رفت؟
محمدحسین باقری: شما سالهای بسیاری تحولات افغانستان را دنبال کردهاید؛ هم در مقام دیپلمات و هم بهعنوان نماینده ویژه پاکستان در امور افغانستان. پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، در برخی محافل پاکستانی این انتظار وجود داشت که روابط اسلامآباد و کابل وارد مرحلهای باثباتتر شود. اما برخلاف این انتظار، روابط دو کشور با تنشهای عمیقی مواجه شد. با نگاهی به گذشته، چه اتفاقی افتاد؟ آیا پاکستان در شناخت طالبان و اولویتهای آنان دچار اشتباه محاسباتی شد یا ریشههای بحران کنونی عمیقتر از سیاستهای یک دولت یا جنبش سیاسی خاص است؟
آصف درانی: انتظارات پاکستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ قابل درک بود، اما شاید بیش از اندازه خوشبینانه شکل گرفته بود. برخی محافل تصور میکردند پیوندهای تاریخی، ایدئولوژیک و اجتماعی میان پاکستان و طالبان افغانستان، به روابطی مبتنی بر همکاری بیشتر، بهویژه در مسائل امنیتی، منجر خواهد شد. بااینحال، تجربه نشان داده است که روابط میان دولتها و جنبشهای سیاسی صرفاً تابع نزدیکیهای تاریخی نیست، بلکه منافع، برداشت آنها از حاکمیت ملی و اولویتهای داخلی نیز در شکلگیری این روابط نقش تعیینکننده دارند.
نخست آنکه احتمالاً ما میزان نفوذی را که پاکستان میتوانست بر رهبری طالبان اعمال کند، بیش از اندازه برآورد کرده بودیم. طالبان افغانستان پس از سالها شورش مسلحانه علیه دولتی برخوردار از حمایت خارجی، سرانجام قدرت را دوباره به دست گرفتند. آنان باورهای ایدئولوژیک، محاسبات سیاسی و برداشت خاص خود را از حاکمیت ملی دارند. بنابراین، روابط آنان با پاکستان را نمیتوان صرفاً از دریچه همکاریهای گذشته تحلیل کرد.
دوم آنکه نگرانیهای امنیتی پاکستان، بهویژه ظهور دوباره تحریک طالبان پاکستان، به یکی از مهمترین عوامل اختلاف تبدیل شده است. پاکستان انتظار دارد مقامهای افغانستان اجازه ندهند از خاک این کشور برای سازماندهی و اجرای حملات فرامرزی استفاده شود. بااینحال، کابل عموماً از پذیرش ارزیابی اسلامآباد درباره ماهیت این مشکل یا تلقی آن بهعنوان تعهدی دوجانبه، آنگونه که پاکستان انتظار دارد، خودداری کرده است. این اختلاف برداشت، اعتماد متقابل را فرسوده است.
سوم آنکه هر دو طرف اجازه دادهاند بیاعتمادی انباشتهشده، فرصتهای همکاری را تحتالشعاع قرار دهد. حوادث مرزی، اختلال در تجارت، تنشهای مرتبط با پناهجویان و ادبیات سیاسی تقابلی، بر پیچیدگی وضعیت افزودهاند. در نتیجه، روابط دو کشور بیش از آنکه راهبردی و آیندهنگر باشد، به رابطهای واکنشی تبدیل شده است.
پاکستان به سیاستی نیاز دارد که در آن، قاطعیت اصولی در مسائل امنیتی با تعامل دیپلماتیک مستمر همراه باشد. ما باید میان مردم افغانستان، دولت افغانستان و سیاستهای مقامهای حاکم بالفعل تمایز قائل شویم. بیثباتی افغانستان به سود پاکستان نیست؛ همانگونه که روابط خصمانه با پاکستان نیز نمیتواند منافع اقتصادی بلندمدت افغانستان را تأمین کند.
مقامهای طالبان نیز باید بپذیرند که روابط سازنده با پاکستان مستلزم اقدامات ملموس علیه تهدیدهایی است که از خاک افغانستان سرچشمه میگیرند. پاکستان باید همچنان نگرانیهای خود را با صراحت مطرح کند، اما در کنار آن، چشماندازی مثبت برای روابط دوجانبه بر پایه تجارت، ترانزیت، اشتغال، انرژی و پیوندهای منطقهای ارائه دهد.
درس این تجربه آن نیست که تعامل با طالبان لزوماً اشتباه بوده است؛ بلکه تعامل باید واقعبینانه، متکی بر سازوکارهای نهادی و پیوندخورده با نتایج قابل راستیآزمایی باشد. هیچیک از دو کشور نمیتوانند جغرافیای خود را تغییر دهند. هر دو ناگزیرند از طریق دیپلماسی، سیاستهای امنیتی مسئولانه و همکاری اقتصادی متقابلاً سودمند، واقعیت همسایگی را مدیریت کنند.
پرسش دوم | آیا بحران پاکستان و افغانستان واقعاً فقط به تحریک طالبان پاکستان مربوط میشود؟
محمدحسین باقری: اسلامآباد، تحریک طالبان پاکستان را یکی از موانع اصلی عادیسازی روابط با کابل میداند، درحالیکه طالبان افغانستان بارها این مسئله را موضوعی داخلی برای پاکستان معرفی کردهاند. اگر فرض کنیم مشکل تحریک طالبان پاکستان فردا حل شود، آیا روابط پاکستان و افغانستان اساساً به وضعیت عادی بازخواهد گشت؟ یا مسائل ساختاری عمیقتری، از جمله خط دیورند، هویت پشتونی، برداشتهای متفاوت از حاکمیت ملی و بیاعتمادی تاریخی، در کانون این روابط قرار دارند؟
آصف درانی: بله، تحریک طالبان پاکستان مهمترین مسئله اختلافی با طالبان افغانستان است. این گروه در حال حاضر فوریترین و خطرناکترین چالش امنیتی در روابط پاکستان و افغانستان محسوب میشود. پاکستان از تروریسم آسیبهای سنگینی متحمل شده و این انتظار مشروع را دارد که از خاک افغانستان برای سازماندهی، تسهیل یا اجرای حملات علیه این کشور استفاده نشود.
مقامهای افغانستان باید درک کنند که این موضوع صرفاً یک اختلاف سیاسی میان اسلامآباد و کابل نیست، بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت انسانی و ثبات منطقهای است. در عین حال، اگر دو طرف اطلاعات معتبر را با یکدیگر مبادله کنند و رویههای عملی برای بررسی ادعاهای مشخص ایجاد شود، همکاریها نتیجهبخشتر خواهد بود.
منافع اقتصادی قابل توجهی نیز در این میان وجود دارد. پاکستان دسترسی افغانستان به بازارهای بزرگ و مسیرهای دریایی را فراهم میکند و افغانستان نیز میتواند پاکستان را به آسیای مرکزی متصل سازد. هر دو کشور از گسترش تجارت ترانزیتی، توسعه زیرساختهای حملونقل و همکاریهای انرژی سود خواهند برد.
پیشنهاد من ایجاد یک دستورکار جامع دوجانبه با مسیرهای متمایز اما بههمپیوسته است؛ شامل امنیت، مدیریت مرزها، تجارت و ترانزیت، پناهجویان و گفتوگوی سیاسی. پیشرفت در یک حوزه نباید برای مدتی نامحدود گروگان اختلافات حوزهای دیگر شود، هرچند نقضهای جدی امنیتی نیز باید مورد رسیدگی قرار گیرند.
پرسش سوم | از اعتماد تا راستیآزمایی؛ آیا زمان تغییر رویکرد فرا رسیده است؟
محمدحسین باقری: پس از سالها مذاکره، اطمینانبخشی سیاسی، تنش و خشونتهای تکرارشونده، آیا روابط پاکستان و افغانستان همچنان میتواند عمدتاً بر اعتماد سیاسی استوار باشد؟ یا زمان آن رسیده است که چارچوبی مبتنی بر تعهدات امنیتی مشخص، قابل اندازهگیری و قابل راستیآزمایی ایجاد شود؟ از نظر عملی، یک سازوکار معتبر برای اطمینان از اینکه خاک افغانستان علیه پاکستان مورد استفاده قرار نمیگیرد، باید چه ویژگیهایی داشته باشد؟
آصف درانی: اعتماد همچنان عنصری ضروری در روابط بینالملل است، اما هنگامی که دو کشور با تهدیدهای امنیتی تکرارشونده و برداشتهای اساساً متفاوت از ماهیت مشکل مواجهاند، اعتماد بهتنهایی کافی نیست. به باور من، پاکستان و افغانستان باید به سمت نظامی حرکت کنند که در آن، اطمینانبخشیهای سیاسی با تعهدات مشخص، ارتباطات نهادینهشده و راستیآزمایی معتبر پشتیبانی شوند.
نخست، دو طرف باید بر سر یک تفاهمنامه امنیتی مکتوب توافق کنند. این تفاهمنامه باید خطوط قرمز و فعالیتهای ممنوع را مشخص سازد، رویههای تبادل اطلاعات را تعیین کند و مسئولیتهای هر طرف را روشن نماید. اصل محوری باید ساده و صریح باشد: هیچ کشوری نباید اجازه دهد از قلمرو آن برای سازماندهی یا اجرای حمله علیه کشور دیگر استفاده شود.
دوم، دو کشور باید سازوکاری دائمی و دوجانبه با حضور نمایندگان دارای اختیار از نهادهای غیرنظامی و امنیتی مرتبط ایجاد کنند. این سازوکار باید نشستهای منظم داشته باشد و بتواند پس از وقوع یک حادثه تروریستی مهم یا رویارویی مرزی، فوراً تشکیل جلسه دهد. وجود کانالی دائمی، بسیار سودمندتر از دیپلماسی مقطعی و بداهه پس از هر بحران است.
سوم، راستیآزمایی باید ماهیتی عملی داشته باشد. دو طرف میتوانند تعیین افسران رابط، ترتیبات امن برای تبادل اطلاعات، رویههای مرزی مورد توافق و در صورت پذیرش متقابل، ارزیابیهای فنی مشترک و محدود را بررسی کنند. هر سازوکار نظارتی باید به حاکمیت ملی احترام بگذارد، از اطلاعات حساس امنیتی محافظت کند و به ابزاری برای تحقیر یا تحت فشار قرار دادن سیاسی طرف مقابل تبدیل نشود.
چهارم، باید برای موارد عدم پایبندی به تعهدات، نظامی مرحلهبندیشده از واکنشها پیشبینی شود. گام نخست معمولاً روشنسازی موضوع و رایزنی است و پس از آن باید برنامهای اصلاحی با زمانبندی مشخص تدوین شود. تداوم ناتوانی در اجرای تعهدات توافقشده، مستلزم ورود به سطح بالاتری از تعامل دیپلماتیک و بازنگری در اقداماتی خواهد بود که توافقنامه پیشبینی کرده است.
پرسش چهارم | آیا ایران میتواند تسهیلگری معتبر میان پاکستان و افغانستان باشد؟
محمدحسین باقری: شما هم در ایران مسئولیت دیپلماتیک داشتهاید و هم سالها بر تحولات افغانستان متمرکز بودهاید؛ ازاینرو شناختی کمنظیر از هر سه کشور دارید. اگر تهران تصمیم بگیرد نقش فعالتری در کاهش تنشهای اسلامآباد و کابل ایفا کند، آیا ایران میتواند به تسهیلگری معتبر تبدیل شود؟ ایران در مقایسه با چین، قطر، ترکیه یا عربستان سعودی از چه مزیتهایی برخوردار است؟ در مقابل، با چه محدودیتهایی مواجه خواهد بود و شاید مهمتر از همه، اگر ایران بخواهد اعتماد پاکستان و افغانستان را جلب کند، باید از انجام چه اقداماتی پرهیز کند؟
آصف درانی: معتقدم ایران میتواند در کاهش تنشهای میان پاکستان و افغانستان نقشی سازنده ایفا کند. موقعیت جغرافیایی ایران، پیوندهای تاریخی آن با افغانستان، روابطش با پاکستان و تجربه تعامل با بازیگران سیاسی مختلف افغانستان، ظرفیتهای دیپلماتیک ارزشمندی در اختیار تهران قرار داده است.
فراتر از میانجیگری، ایران و پاکستان باید برای ثبات افغانستان تلاش کنند؛ زیرا بیثباتی این کشور از طریق جابهجایی پناهجویان، قاچاق مواد مخدر، ناامنی مرزی، اختلافات مربوط به آب و فعالیت گستردهتر سازمانهای مسلح، بر ایران نیز تأثیر میگذارد.
ایران همچنین منافع اقتصادی مشروعی در تجارت و پیوندهای ارتباطی افغانستان دارد. بنابراین، برقراری روابط باثباتتر میان کابل و اسلامآباد، علاوه بر منافع همسایگان افغانستان، در راستای منافع ایران نیز خواهد بود.
بااینحال، ایران با محدودیتهایی نیز مواجه است. روابط تهران با مقامهای طالبان عاری از اختلاف نبوده و موضوعاتی مانند آب، مدیریت مرزها و نحوه برخورد با جوامع افغانستانی، تنشهایی ایجاد کرده است.
پاکستان و ایران همچنین نسبت به وضعیت دشوار زنان در افغانستان نگراناند. مسئله فراگیری و مشارکت همه گروههای اجتماعی نیز به همان اندازه نگرانکننده است؛ زیرا اقلیتهای مذهبی و قومی از حقوق بنیادین خود محروم شدهاند.
پرسش پنجم | آیا افغانستان میتواند از میدان رقابت به گذرگاه پیوندهای منطقهای تبدیل شود؟
محمدحسین باقری: افغانستان طی دهههای گذشته عمدتاً از دریچه جنگ، تروریسم و رقابتهای ژئوپلیتیکی نگریسته شده است. آیا میتوان الگوی متفاوتی را تصور کرد که در آن، افغانستان به حلقه اتصال پاکستان، ایران، آسیای مرکزی و چین تبدیل شود؟ آیا منافع اقتصادی مشترک در حوزه ترانزیت، راهآهن، انرژی و تجارت میتوانند به ابزارهای تثبیت امنیت تبدیل شوند؟ اگر قرار باشد یک پروژه عملی ارتباطی در منطقه بهعنوان نمونه آزمایشی این رویکرد انتخاب شود، پیشنهاد شما کدام پروژه است؟
آصف درانی: بله، افغانستان میتواند به کانون پیوندهای ارتباطی میان جنوب آسیا و آسیای مرکزی تبدیل شود. این کشور همچنین با ایران و چین ارتباط جغرافیایی دارد. بااینحال، افغانستان برای مدتی بسیار طولانی عمدتاً از دریچه جنگ، رقابتهای ایدئولوژیک و تروریسم نگریسته شده است. رویکردی متفاوت میتواند افغانستان را بهجای منبع ناامنی منطقهای، به پلی اقتصادی تبدیل کند.
نخستین پیششرط، امنیت است. سرمایهگذاران، شرکتهای حملونقل و دولتها منابع قابل توجهی را به زیرساختهایی اختصاص نخواهند داد که در معرض حملات گروههای مسلح، اختلالات سیاسی یا بستهشدن خودسرانه مرزها قرار دارند. بنابراین، همه کشورهای منطقه در جلوگیری از استفاده سازمانهای تروریستی از خاک افغانستان و تأمین امنیت مسیرهای تجاری منفعت مشترک دارند.
دوم، پروژههای ارتباطی باید بر اساس توجیهپذیری اقتصادی انتخاب شوند، نه صرفاً نمادپردازی ژئوپلیتیکی. راهآهن، جاده، خطوط انتقال برق، شبکههای فیبر نوری، خطوط لوله انرژی و نوسازی گمرکات میتوانند منافع مشترکی ایجاد کنند، اما به مطالعات امکانسنجی واقعبینانه، ترتیبات تأمین مالی و تعهد سیاسی پایدار نیاز دارند.
یکی از نقطههای آغاز عملی میتواند بهبود نظام موجود تجارت و ترانزیت میان پاکستان و افغانستان باشد. این اقدام مستلزم رویههای گمرکی پیشبینیپذیرتر، تأسیسات مرزی نوین، ترخیص قابل اتکای محمولهها، مقررات شفاف و سازوکارهای حل اختلافات تجاری است. چنین اصلاحاتی هزینه کمتری دارند و میتوانند سریعتر از پروژههای بلندپروازانه جدید راهآهن، نتیجه بدهند.
پیشنهاد میکنم کارگروهی منطقهای برای توسعه پیوندهای ارتباطی با مشارکت افغانستان، پاکستان، ایران، چین و کشورهای علاقهمند آسیای مرکزی تشکیل شود. مأموریت اولیه این کارگروه باید شناسایی شمار محدودی از پروژههای دارای توجیه اقتصادی، ارزیابی الزامات امنیتی آنها و تعیین جدول زمانی اجرا باشد.
پرسش ششم | پاکستان میان ایران و کشورهای عربی خلیج فارس
محمدحسین باقری: شما از معدود دیپلماتهای ارشد پاکستانی هستید که هم در ایران و هم در یکی از کشورهای مهم عربی خلیج فارس مسئولیت داشتهاید. پاکستان در طول تاریخ تلاش کرده است ضمن حفظ روابط نزدیک با عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای خلیج فارس، مناسبات مهم خود با ایران را نیز حفظ کند. از نگاه شما، اسلامآباد تا چه اندازه در مدیریت این توازن موفق بوده است؟ آیا روابط پاکستان با تهران و کشورهای عربی خلیج فارس عمدتاً مکمل یکدیگر بودهاند یا دورههایی از رقابت ایران و کشورهای عربی، پاکستان را در برابر انتخابهای دشوار راهبردی قرار داده است؟ مهمترین درس اسلامآباد از مدیریت این توازن حساس چیست؟
آصف درانی: روابط پاکستان با ایران و کشورهای عربی خلیج فارس ذاتاً متناقض نیستند، بلکه ابعاد متفاوت اما مهمی از سیاست خارجی ما را تشکیل میدهند. ایران همسایه ماست؛ کشوری که با آن مرزی طولانی، پیوندهای تاریخی و منافع مشترک در ثبات منطقهای داریم. عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای خلیج فارس نیز شرکای مهم پاکستان در همکاری اقتصادی، انرژی، سرمایهگذاری، دفاعی و روابط مردمی هستند.
تجربه دیپلماتیک من بر اهمیت ارزیابی هر رابطه بر اساس ویژگیها و ارزشهای مستقل آن تأکید کرده است، نه اینکه یک رابطه را صرفاً از دریچه رابطه دیگر بنگریم.
نخست، جغرافیا ایجاب میکند که پاکستان و ایران روابطی سازنده داشته باشند. امنیت مرزی، مقابله با تروریسم، تجارت، همکاری انرژی و ثبات منطقهای، موضوعاتی هستند که مستقیماً به منافع مشترک دو کشور مربوط میشوند. اختلافات ناگزیر پدید خواهند آمد، اما باید از طریق گفتوگوی نهادی و کانالهای دیپلماتیک تثبیتشده حلوفصل شوند. حوادث مرزی ژانویه ۲۰۲۴ و سپس ازسرگیری گفتوگو میان مقامهای عالیرتبه دو کشور نشان داد که با وجود اراده سیاسی، میتوان اختلافات را بهسرعت حل کرد.
دوم، روابط پاکستان با عربستان سعودی و امارات متحده عربی، بنیانهای اقتصادی و راهبردی قابل توجهی دارد. این روابط نباید به رقابتی با حاصل جمع صفر در برابر ایران تقلیل یابد. پاکستان زمانی سود میبرد که مشارکتهایش با کشورهای خلیج فارس به سرمایهگذاری، اشتغال، امنیت انرژی و ثبات منطقهای کمک کنند. در عین حال، این مشارکتها نباید مانع حفظ روابط عادی و سازنده اسلامآباد با تهران شوند.
پاکستان باید هر موضوع را بر اساس منافع ملی، تعهدات بینالمللی و پیامدهای احتمالی آن برای صلح منطقهای ارزیابی کند. این رویکرد به رایزنیهای منظم در سطوح عالی، شفافیت درباره نگرانیهای راهبردی و تفکیک روشن میان همکاری دفاعی دوجانبه و مشارکت در یک منازعه گسترده منطقهای نیاز دارد. پاکستان همچنین باید هر جا روابطش امکان میدهد، گفتوگو میان شرکای خود را تشویق کند.
در این میان، فرصتی مثبت نیز وجود دارد. پاکستان میتواند ابتکارات اقتصادی و دیپلماتیکی را تشویق کند که کشورهای خلیج فارس را از طریق تجارت، انرژی، حملونقل و سرمایهگذاری به ایران و جنوب آسیا پیوند میدهند. چنین همکاریهایی نشان خواهد داد که مشارکتهای منطقهای لزوماً نباید بر اساس اردوگاههای متخاصم سازماندهی شوند.
پرسش هفتم | پیمان مکه، جنگ ایران و آمریکا و جایگاه راهبردی نوظهور پاکستان
محمدحسین باقری: جنگ ایران و ایالات متحده، محیط امنیتی منطقه را بهطور قابل توجهی تغییر داده است. همزمان، پیمان دفاعی مکه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه، بُعد تازهای به معماری امنیتی منطقه افزوده است. در این شرایط جدید، پاکستان چگونه میتواند تعهدات امنیتی رو به گسترش خود در قبال عربستان سعودی و کشورهای خلیج فارس را با منافع راهبردیاش در حفظ روابط باثبات و سازنده با ایران هماهنگ کند؟ آیا نظم نوظهور، خطر گرفتارشدن پاکستان میان صفبندیهای امنیتی رقیب را افزایش میدهد یا اسلامآباد میتواند با بهرهگیری از روابط ویژه خود، به پلی میان ایران و کشورهای عربی خلیج فارس و یکی از مشارکتکنندگان در شکلگیری معماری امنیتی فراگیرتر تبدیل شود؟
آصف درانی: تحولات محیط امنیتی غرب آسیا، فرصتها و در عین حال مسئولیتهای سنگینی برای پاکستان ایجاد کرده است. منازعه میان ایران، ایالات متحده و اسرائیل، آسیبپذیری اقتصادهای منطقه، مسیرهای دریایی و تأمین انرژی را در برابر تشدید درگیریهای نظامی آشکار ساخته است. همزمان، همکاری دفاعی میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه، پرسشهای مهمی درباره آینده ترتیبات امنیتی منطقه مطرح میکند.
من این موضوع را با تفکیک میان همکاری دفاعی مشروع و خطر گرفتارشدن در یک منازعه گستردهتر بررسی میکنم.
نخست، پاکستان دلایل مشروعی برای حفظ روابط امنیتی مستحکم با عربستان سعودی دارد. دو کشور از روابط دیرینه سیاسی و دفاعی برخوردارند و امنیت پادشاهی عربستان برای پاکستان اهمیت دارد. بااینحال، تعهدات دقیق ناشی از هر توافق دفاعی باید بر اساس متن واقعی توافق، رویههای مورد توافق و شرایطی که ممکن است تعهدات در آن فعال شوند، تفسیر شود. همکاری دفاعی نباید به معنای تعهد خودکار برای مشارکت در هر جنگ یا منازعهای تلقی شود که یکی از شرکا درگیر آن است.
دوم، پاکستان باید روابط سازنده خود با ایران را حفظ کند. مرز مشترک، پیوندهای تاریخی و منافع مشترک در ثبات منطقهای، حفظ رابطهای کارآمد با تهران را ضروری میسازد. وقوع منازعه میان ایران و یکی از شرکای پاکستان در خلیج فارس، اسلامآباد را در موقعیتی بسیار دشوار قرار خواهد داد؛ موقعیتی که پیامدهایی برای امنیت مرزی، ثبات داخلی، منافع اقتصادی و روابط پاکستان با جهان اسلام خواهد داشت.
سوم، پاکستان باید از دیپلماسی برای جلوگیری از شکلگیری چنین دوراهی دشواری استفاده کند. اسلامآباد میتواند خویشتنداری را تشویق کند، ارتباط خود را با تهران و ریاض حفظ نماید و از ترتیباتی حمایت کند که احتمال سوءمحاسبه را کاهش میدهند. روابط پاکستان با هر دو طرف، بستری سودمند در اختیار آن قرار میدهد، هرچند نباید توانایی خود را برای تأثیرگذاری بر تصمیمهای دولتهای دیگر بیش از اندازه برآورد کند.
پاکستان باید گفتوگویی منطقهای با مشارکت ایران و کشورهای عربی خلیج فارس را ترویج کند. دستورکار اولیه این گفتوگو میتواند شامل امنیت دریایی، حفاظت از زیرساختهای انرژی، آزادی کشتیرانی، سازوکارهای جلوگیری از برخورد ناخواسته و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات باشد. تنگه هرمز در این میان اهمیت ویژهای دارد، زیرا هرگونه اختلال در آن هزینههایی بسیار فراتر از طرفهای مستقیم یک منازعه تحمیل خواهد کرد.
پاکستان نه باید به دنبال رویارویی با ایران باشد و نه تضعیف مشارکت خود با عربستان سعودی را دنبال کند. هدف اسلامآباد باید آن باشد که این روابط را تا حد امکان با یکدیگر سازگار نگه دارد و اختلافات را از مسیر دیپلماسی مدیریت کند.
پرسش هشتم | ایران و پاکستان هنوز چه برداشتهای نادرستی از یکدیگر دارند؟
محمدحسین باقری: شما ایران را از نزدیک مشاهده کردهاید و در مقام سفیر پاکستان در تهران حضور داشتهاید. به نظر شما، مهمترین سوءبرداشت پاکستانیها درباره ایران چیست؟ در مقابل، سیاستگذاران و اندیشمندان راهبردی ایران چه برداشتهای نادرستی درباره پاکستان، ساختار دولت، جامعه، نهادهای امنیتی یا منافع ملی آن دارند؟ این سوءبرداشتها چگونه مانع توسعه روابط دو کشور شدهاند؟
آصف درانی: سه حوزه وجود دارد که درک متقابل بیشتر در آنها میتواند سودمند باشد.
نخست، هر دو کشور باید میان همکاری با یک طرف ثالث و خصومت با یکدیگر تمایز قائل شوند. هیچیک نباید روابط دیپلماتیک یا دفاعی طرف مقابل با کشورهای دیگر را بهطور خودکار نشانه سیاستی خصمانه علیه خود تلقی کند.
دوم، دو کشور باید نگرانیهای امنیتی را از طریق ارتباط مستقیم مدیریت کنند. فعالیتهای تروریستی، حوادث مرزی و اتهام حمایت از گروههای متخاصم، اگر بهجای کانالهای دیپلماتیک تثبیتشده از طریق اتهامزنی علنی پیگیری شوند، میتوانند بهسرعت اعتماد را تخریب کنند. رویدادهای ژانویه ۲۰۲۴ خطرات تشدید تنش و ارزش بازگرداندن ارتباطات را نشان داد.
سوم، هر دو طرف باید هزینههای اقتصادی توسعهنیافتگی روابط دوجانبه را به رسمیت بشناسند. تجارت، بازارچههای مرزی، پیوندهای حملونقلی، همکاری انرژی و سرمایهگذاری میتوانند به سود جوامع دو سوی مرز باشند. بااینحال، پیشرفت در این حوزهها مستلزم ارزیابی واقعبینانه محدودیتهای ناشی از تحریمها، تأمین مالی، زیرساختها و محیط تجاری است؛ نه صرفاً اعلام نیت و صدور بیانیه.
همچنین بر گسترش تبادلات میان دیپلماتها، دانشگاهیان، روزنامهنگاران، نمایندگان بخش خصوصی و کارشناسان راهبردی تأکید میکنم. دولتها اغلب در برداشتهای امنیتمحور گرفتار میشوند، درحالیکه تعاملات گستردهتر اجتماعی و حرفهای میتواند فرصتهایی را شناسایی کند که از دید کانالهای رسمی پنهان میمانند.
پاکستان و ایران برای حفظ رابطهای ثمربخش، نیازی ندارند درباره تمام مسائل منطقهای اتفاقنظر داشته باشند. هدف آنها باید مدیریت اختلافات بهگونهای باشد که منافع مشترک آسیب نبیند.
مهمترین تغییر آن است که بهجای پرسیدن اینکه آیا کشور مقابل در همه مسائل با ما همسوست، بپرسیم در چه حوزههایی همکاری عملی امکانپذیر است. چنین رویکردی واقعبینانهتر، سازگارتر با احترام به حاکمیت ملی و بهمراتب سودمندتر برای هر دو کشور خواهد بود.
پرسش نهم | معماری نوین امنیتی غرب آسیا چگونه باید شکل بگیرد؟
محمدحسین باقری: شما در نوشتههای اخیر خود این پرسش بنیادین را مطرح کردهاید که آیا غرب آسیا میتواند همچنان برای تأمین امنیت خود عمدتاً به قدرتهای خارجی وابسته باشد یا زمان شکلگیری معماری امنیتی منطقهمحور فرا رسیده است. اگر قرار باشد چنین معماریای از سطح ایده به واقعیت تبدیل شود، ساختار عملی آن چگونه خواهد بود؟ ایران، پاکستان، عربستان سعودی، ترکیه، امارات متحده عربی و دیگر کشورهای منطقه چه نقشی باید در آن داشته باشند؟ جایگاه قدرتهای خارجی، بهویژه ایالات متحده و چین، در چنین چارچوبی چگونه تعریف میشود؟ و آیا پاکستان با توجه به روابط خود در دو سوی شکافهای ژئوپلیتیکی منطقه، میتواند نقشی مؤثر در نزدیککردن طرفهای مختلف ایفا کند؟
آصف درانی: به باور من، غرب آسیا به معماری امنیتیای نیاز دارد که مالکیت و هدایت آن در اختیار کشورهای منطقه باشد، ماهیتی فراگیر داشته باشد و بر این اصل استوار شود که امنیت یک کشور نباید به ناامنی دائمی کشور دیگر وابسته باشد. منازعه اخیر، ضرورت بازاندیشی در ترتیبات موجود و بررسی امکان ایجاد سازوکارهای مؤثرتر برای مدیریت اختلافات از سوی دولتهای منطقه را تقویت کرده است.
چنین معماریای یکشبه شکل نخواهد گرفت و نباید آن را بهصورت مکانیکی از الگوهای مناطق دیگر اقتباس کرد. غرب آسیا تجربههای تاریخی، نظامهای سیاسی، رقابتها و نگرانیهای امنیتی خاص خود را دارد. چارچوبی کارآمد باید این تفاوتها را در خود جای دهد، نه اینکه فرض کند میتوان آنها را از میان برداشت.
نخست، معماری پیشنهادی باید فراگیر باشد. ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، ترکیه، عراق، پاکستان و دیگر کشورهای مرتبط منطقه باید فرصت مشارکت در گفتوگو درباره موضوعاتی را داشته باشند که بر امنیت آنها تأثیر میگذارد.
دوم، این چارچوب باید با اقدامات اعتمادساز قابل دستیابی آغاز شود، نه با تلاش فوری برای مذاکره بر سر یک معاهده جامع امنیتی منطقهای.
سوم، همکاری در مبارزه با تروریسم باید یکی از ستونهای اصلی آن باشد. کشورهای منطقه باید با رعایت تدابیر حفاظتی مناسب، اطلاعات مربوط به سازمانهای تروریستی، تأمین مالی، جذب نیرو و جابهجایی فرامرزی آنها را مبادله کنند. هیچ دولتی نباید اجازه دهد از قلمرو آن برای سازماندهی حملات علیه کشور دیگر استفاده شود.
چهارم، امنیت دریایی و انرژی شایسته توجه ویژهاند. تنگه هرمز و بابالمندب، که خلیج فارس را به بازارهای بینالمللی پیوند میدهند، برای ثبات اقتصادی منطقهای و جهانی حیاتی هستند. دولتهای منطقه باید ترتیباتی برای ارتباطات در شرایط بحران، پیشگیری از حوادث، حفاظت از کشتیرانی تجاری و هماهنگی در شرایط اضطراری بررسی کنند.
پنجم، این معماری باید دارای بُعد اقتصادی باشد. تجارت، سرمایهگذاری، گذرگاههای حملونقل و همکاری انرژی میتوانند گروهها و منافعی را شکل دهند که از ثبات حمایت میکنند. چارچوب امنیتی منطقهای که وابستگی متقابل اقتصادی را نادیده بگیرد، از حمایت عمومی و سیاسی محدودی برخوردار خواهد بود.
پرسش دهم | از کابل تا خلیج فارس؛ منطقه در سال ۲۰۳۵ چه چهرهای خواهد داشت؟
محمدحسین باقری: با تکیه بر چند دهه تجربه دیپلماتیک خود در افغانستان، ایران و کشورهای خلیج فارس، منطقهای را که از کابل و اسلامآباد تا تهران و کشورهای عربی خلیج فارس امتداد دارد، در سال ۲۰۳۵ چگونه تصور میکنید؟ مهمتر از آن، اگر قرار باشد کشورهای این منطقه امروز تنها یک تصمیم راهبردی اتخاذ کنند که ممکن است ده سال دیگر از نگرفتن آن عمیقاً پشیمان شوند، آن تصمیم چه باید باشد؟
آصف درانی: با نگاه به سال ۲۰۳۵، برای منطقهای که از کابل و اسلامآباد تا تهران و کشورهای عربی خلیج فارس امتداد دارد، دو امکان کلی متصورم.
نخست، تداوم ترتیبات امنیتی پراکنده، بحرانهای تکرارشونده، صفبندیهای رقیب و فرصتهای اقتصادی ازدسترفته بر اثر بیاعتمادی است.
امکان دوم، گذار تدریجی به منطقهای بههمپیوستهتر است که در آن، دولتها ضمن حفظ هویت مستقل و مشارکتهای راهبردی خود، سازوکارهای عملی همکاری را توسعه میدهند.
معتقدم تحقق وضعیت دوم امکانپذیر است، اما مستلزم تصمیمهای سیاسیای است که باید بسیار پیش از سال ۲۰۳۵ اتخاذ شوند.
نخست، افغانستان باید به منبع ثبات تبدیل شود، نه کانون ناامنی منطقهای. این امر مستلزم آن است که مقامهای افغانستان با تروریسم مقابله کنند، روابط سازندهای با همسایگان برقرار سازند، تجارت را تسهیل کنند و شرایط احیای اقتصادی را فراهم آورند. افغانستان باثبات به سود پاکستان، ایران، آسیای مرکزی و چین خواهد بود و فرصتهایی را در اختیار مردم افغانستان قرار خواهد داد که دههها جنگ آنان را از آن محروم کرده است.
دوم، پاکستان و ایران باید روابط دوجانبه بلندپروازانهتری ایجاد کنند. همکاری آنها باید از مدیریت بحرانهای امنیتی مقطعی فراتر رود و تجارت، توسعه مناطق مرزی، حملونقل، همکاری انرژی در موارد امکانپذیر و گفتوگوی سیاسی مستمر را دربر گیرد.
سوم، کشورهای عربی خلیج فارس، ایران، ترکیه و پاکستان باید بهتدریج سازوکارهایی برای کاهش تنش و مدیریت اختلافات ایجاد کنند. ضرورتی ندارد که آنها یک ائتلاف رسمی تشکیل دهند. در واقع، چارچوبی انعطافپذیرتر مبتنی بر رایزنی، اعتمادسازی و همکاری در موضوعات مشخص، ممکن است با منافع متفاوت این کشورها سازگاری بیشتری داشته باشد.
چهارم، توسعه پیوندهای ارتباطی منطقهای باید به اولویتی عملی تبدیل شود. جادهها، راهآهن، بنادر، خطوط انتقال انرژی و رویههای گمرکی بهتر میتوانند بازارها را به یکدیگر متصل کنند و اشتغال ایجاد نمایند. بااینحال، زیرساختها باید بر پایه ثبات سیاسی، توجیهپذیری تجاری و مقررات پیشبینیپذیر شکل گیرند. دولتها باید از اعلام پروژههای بزرگ بدون حل مسائل تأمین مالی و اجرا خودداری کنند.
پنجم، منطقه باید بر سرمایه انسانی سرمایهگذاری کند. آموزش، تبادلات حرفهای، همکاری دانشگاهی و ایجاد فرصت برای مشارکت جوانان در توسعه اقتصادی میتواند دامنه گروههای اجتماعی حامی صلح را گسترش دهد. امنیت را نمیتوان برای همیشه تنها از طریق اقدامات نظامی حفظ کرد.
البته تأثیرگذاری قدرتهای خارجی ادامه خواهد یافت. ایالات متحده، چین و دیگر قدرتها همچنان در شکلدهی به محیط راهبردی منطقه نقش خواهند داشت. استقلال عمل منطقهای به معنای قطع تعامل با آنها نیست، بلکه به معنای توانایی اتخاذ تصمیمهای مستقل و جلوگیری از آن است که رقابتهای خارجی، تعیینکننده تمام روابط منطقهای باشند.
تجربه دیپلماتیک به من آموخته است که جغرافیا را نمیتوان تغییر داد، اختلافات تاریخی را نمیتوان صرفاً با آرزوکردن از میان برد و اعتماد نیز تنها با صدور بیانیه ایجاد نمیشود. اما روابط سیاسی میتوانند تحول یابند، مشروط بر آنکه رهبران منافع مشترک خود را بشناسند و نهادهایی ایجاد کنند که توانایی مدیریت اختلافات را داشته باشند.
امیدوارم تا سال ۲۰۳۵، موضوع گفتوگوی ما دیگر صرفاً چگونگی جلوگیری از بحران بعدی نباشد، بلکه درباره این سخن بگوییم که کشورهای منطقه چگونه چارچوبی ایجاد کردهاند که بحرانها را کمتعدادتر، کمخطرتر و حلوفصل آنها را آسانتر ساخته است.
به باور من، این معنادارترین معیار موفقیت راهبردی خواهد بود.
دربارهٔ نویسنده
تیم تحریریه اندیشکده اقبال
تیم تحریریه اندیشکده اقبال ،ترکیبی است از دیپلماتها، سیاستمداران، نویسندگان، پژوهشگران، استادان و دانشجویان دانشگاههای معتبر ایران و پاکستان؛ هم صدا در اندیشه متکثر در نگاه
همه نوشتهها و پروفایلشیوه ارجاع به این مقاله
تیم تحریریه اندیشکده اقبال. «از کابل تا خلیج فارس؛ در جستوجوی معماری نوین منطقهای.» اندیشکده اقبال، ۲۸ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=56068.
نظرات