اهمیت ژئواستراتژیک پاکستان؛ از جنگ ایران تا رقابت ژئواستراتژیک چین و آمریکا

مقدمه

پاکستان در تلاقی سه منطقه آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و خاورمیانه قرار گرفته است. خط ساحلی ۱۰۴۶ کیلومتری آن در کرانه دریای عمان و نزدیکی به تنگه هرمز، همراه با توانمندی هسته‌ای، اثرگذاری بر معادلات امنیتی افغانستان و کشمیر، نقش این کشور در جنگ جهانی علیه تروریسم و قرار گرفتن در مسیر کمربند و جاده، این کشور را به کانون رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر نفوذ در اوراسیا تبدیل کرده است. اهمیت ژئواستراتژیک پاکستان برای ایالات متحده و چین پیش از هر چیز از  موقعیت جغرافیایی و جایگاه آن در امنیت منطقه سرچشمه می‌گیرد. برای چین، پاکستان به‌عنوان یکی از ارکان طرح کمربند و جاده و شریکی راهبردی و قابل اتکاست. برای ایالات متحده، وزن راهبردی پاکستان همواره یکسان نبوده و فراز و نشیب بیشتری داشته است.   پایان جنگ در افغانستان، جایگاه محوری پاکستان در محاسبات امنیتی آمریکا را کاهش داد؛ با این‌حال، در دوره  ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، مجموعه‌ای از عوامل( از جمله نگرانی واشنگتن از تعمیق پیوندهای راهبردی پاکستان و چین، فعالیت گروه‌های شبه‌نظامی افراطی، تجارت و ذخایر معدنی) به موضوعی جدی در مناسبات دوجانبه بدل شد. جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا باعث شد که رقابت ژئواستراتژیک چین و آمریکا به مرحله‌ای برسد که تعادل اقتصادی میان شرق و غرب جهان برهم خورده و پیامدهای امنیتی و ژئوپلیتیکی پیچیده‌ای برای تعاملات جهانی و پویایی‌های امنیتی به‌دنبال داشته باشد. در چنین وضعیتی، میانجی‌گری پاکستان میان ایران و آمریکا را می‌توان کوششی برای تثبیت جایگاه این کشور به‌عنوان بازیگر کلیدی منطقه و تقویت رویکرد چندجانبه‌گرایانه آن دانست. این نقش، هم‌زمان از موقعیت جغرافیایی و نیاز این کشور به حفظ تعادل میان فشارهای خارجی و الزامات رشد و توسعه داخلی مایه می‌گیرد.

اهمیت ژئواستراتژیک پاکستان

موقعیت ژئواستراتژیک پاکستان و قرار گرفتن این کشور در محل تلاقی آسیای جنوبی، خاورمیانه و آسیای مرکزی، جایگاهی ویژه به این کشور بخشیده است؛ علاوه بر آن، سنخ مناسبات این کشور با کشورهای همسایه نیز باعث شده  که این کشور به بازیگری کلیدی در منطقه تبدیل شود. موقعیت ویژه پاکستان تنها یک مزیت جغرافیایی نیست؛ بلکه بستری برای شکل‌گیری نقش‌های متعدد سیاسی، امنیتی و اقتصادی توسط این کشور است که پاکستان را در کانون توجه قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای قرار داده است. از یک سو، کریدورهای تجاری و انرژی که از خاک پاکستان می‌گذرند، این کشور را به گره‌ای حیاتی در شبکه اتصال منطقه‌ای تبدیل کرده‌اند؛ از سوی دیگر، همین جایگاه، پاکستان را در برابر رقابت‌ قدرت‌های بزرگ و تنشهای منطقه‌ای آسیب‌پذیر می‌سازد. بنابراین، اهمیت ژئواستراتژیک پاکستان  تنها ناشی از موقعیت جغرافیایی این کشور نیست؛ بلکه متأثر از تحولات منطقه‌ای، سیاست‌های داخلی و جهت‌گیری‌های راهبردی این کشورنیز می‌باشد.

جایگاه پاکستان در منظومه راهبردی چین و آمریکا

پاکستان با توجه به موقعیت جغرافیایی خود نقش مهمی در حفظ توازن قدرت در آسیا ایفا کرده است. تا زمانی که پاکستان از منافع کشورهای بزرگ حمایت کند، جایگاه برجسته خود را در معادلات منطقه‌ای و جهانی حفظ خواهد کرد. چین و ایالات متحده همچنان پاکستان را یک کشور مهم و راهبردی به‌شمار می‌آورند. الزامات امنیتی پاکستان برای کشورهایی مانند ایالات متحده، چین، روسیه از اهمیت بالایی برخوردار است. حضور چین و اهداف راهبردی آن در منطقه ایندو ـ پاسیفیک، از عوامل اصلی توجه ایالات متحده به این منطقه به‌شمار می‌رود. ایالات متحده  برای دستیابی به اهداف سیاسی و اقتصادی خود در منطقه، از راهبردهای گسترده‌ای استفاده خواهد کرد. از سوی دیگر، چین خواهان گسترش مناسبات اقتصادی خود با کشورهای منطقه است و در همین‌راستا، “کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان”( سی‌پک) و “طرح کمربند و جاده”  نقش مهمی در تحقق اهداف چین در منطقه ایفا خواهند کرد.

پاکستان در چارچوب راهبرد موازنه‌گرایانه خود، هم‌زمان با مذاکره بر سر تعرفه‌ها و قراردادهای معدنی با ایالات متحده و حفظ روابط خود با هند، ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس، در پی جذب سرمایه‌گذاری از چین نیز می‌باشد. ادامه این راهبرد به توانایی این کشور در مقابله با چالش‌های امنیتی، حفظ اصلاحات اقتصادی و اتخاذ یک سیاست خارجی منسجم بستگی دارد. این استراتژی هنر مدیریت هم‌زمان فرصت‌ها و محدودیت‌هاست. پاکستان درصدد است تا از یک‌سو با جذب سرمایه‌های چینی، زیرساخت‌های خود را بهبود بخشد و از سوی دیگر با حفظ روابط خویش با واشنگتن، دسترسی به بازارهای بین‌المللی و حمایت‌های امنیتی این کشور از خود را تداوم بخشد. این راهبرد، اگرچه در کوتاه‌مدت  برای پاکستانی  منافع مشخصی به‌همراه دارد، اما در بلندمدت( به‌ویژه در صورت تشدید رقابت چین و آمریکا) می‌تواند به تضعیف توان چانه‌زنی پاکستان در معادلات بین‌المللی منجرشود.

پاکستان و معادله هسته‌ای

توانمندی‌های هسته‌ای پاکستان تأثیر قابل توجهی بر اهمیت ژئواستراتژیک این کشور و جایگاه آن در معادلات منطقه‌ای و جهانی داشته است. پاکستان تنها کشور مسلمان دارنده تسلیحات هسته‌ای است و زرادخانه هسته‌ای آن، به‌واسطه تغییر در محاسبات نظامی و تقویت بازدارندگی، تأثیر زیادی بر امنیت و پویایی‌های راهبردی در منطقه جنوب آسیا دارد؛ تأثیری که بیش از همه در روابط این کشور با هند تجلی می‌یابد.  توان بازدارندگی هسته‌ای هند و پاکستان، امنیت منطقه را عمیقاٌ تحت تأثیر قرار داده است؛ زیرا باعث بازتعریف معادلات نظامی و محاسبات ژئوپلیتیکی در جنوب آسیا شده است. پاکستان با تکیه بر زرادخانه هسته‌ای خود، وزن قابل توجهی در معادلات امنیتی منطقه و جهان یافته است. وجود تسلیحات هسته‌ای در منطقه، توجه قدرتهای بزرگ را به این منطقه معطوف کرده و نگرانی‌های بین‌المللی نسبت به وضعیت صلح و ثبات در جنوب آسیا را افزایش داده است

این توانمندی، از یک‌سو‌ عاملی مهم در مقابله با تهدیدهای خارجی است و از سوی دیگر می‌تواند  نگرانی‌های جامعه بین‌المللی را افزایش دهد و منجر به تشدید مسابقه تسلیحاتی در منطقه شود. در چنین بستری، پاکستان ناگزیر است میان حفظ توان بازدارندگی، پاسخ به فشارهای بین‌المللی و مدیریت روابط پرتنش با هند، راهبردی پیچیده اتخاذ کند.

گسل‌های ژئواستراتژیک پاکستان

جایگاه ژئواستراتژیک پاکستان  فرصت‌های منحصربه‌فردی در زمینه  تجارت منطقه‌ای، ترانزیت کالا و انرژی فراهم کرده است؛ در صدر آن‌ها”کریدور اقتصادی چین و پاکستان” قرار دارد که پیشران رشد اقتصادی در هردو کشور و مناطق پیرامونی آن‌هاست. اما همین موقعیت ژئواستراتژیک چالش‌هایی نیز برای امنیت منطقه و نظام بین‌الملل ایجاد می‌کند. تنش‌های دیرپا و مستمر با هند، به‌ویژه بر سر مسئله کشمیر، ثبات منطقه را به چالش کشیده و مناسبات بین‌المللی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. همسایگی با افغانستان نیز چالش‌هایی مضاعف برای پاکستان ایجاد کرده است. ناآرامی‌های احتمالی در افغانستان، نگرانی‌های امنیتی کشورهای منطقه را افزایش داده و ایالات متحده را نیز وادار کرده تا در روابط خود با گروه‌های مختلف افغان  تعادل برقرار کند. حضور گروههای افراطی در افغانستان، تهدیدی جدی برای ثبات و امنیت پاکستان و منطقه است و نگرانی‌های بیین‌المللی درباره گسترش فعالیت گروه‌های تروریستی را تشدید نموده است. در کنار آن، بحران آب، وضعیت بغرنج اقتصادی و وابستگی بخش کشاورزی پاکستان به آب رودخانه سند، موجب تعمیق آسیب‌پذیری  امنیتی این کشور شده است. این چالش‌ها به گونه‌ای درهم تنیده شده‌اند که می‌توانند ظرفیت دولت پاکستان را برای نقش‌آفرینی فعال در مسائل منطقه‌ای کاهش دهند. در نتیجه، مدیریت هم‌زمان امنیت داخلی  و سیاست خارجی به یکی از دشوارترین وظایف راهبردی پاکستان تبدیل شده است.

جنگ ایران و رقابت راهبردی چین و آمریکا

جنگ ایران می‌تواند از چندین طریق بر رقابت ژئواستراتژیک گسترده‌ میان واشنگتن و پکن تأثیر بگذارد. نمایش عزم و اراده آمریکا در به‌کارگیری قدرت نظامی و پایبندی به تعهدات خود، می‌تواند پکن را وادار کند تا احتیاط بیشتری در محاسبات استراتژیک کوتاه‌مدت خود داشته باشد؛ به‌ویژه که در شرایط کنونی، چین از رویارویی غیرضروری با ایالات متحده اجتناب می‌کند.در همین حال، این جنگ فرصت‌های ارزشمندی برای چین فراهم می‌کند تا قابلیت‌های نظامی وشیوه‌های عملیاتی ایالات متحده را مورد ارزیابی قرار دهد. چین بیش از همه از فرسایش توان بازدارندگی نظامی آمریکا در برابر جاه‌طلبی‌های خود در تایوان و دریای چین جنوبی سود می‌برد. بررسی این درگیری به تحلیلگران چینی امکان می‌دهد تا شناخت عمیق‌تری از قابلیت‌های نظامی این کشور داشته باشند. در مجموع، این وضعیت ممکن است بر محاسبات راهبردی چین در مورد درگیری‌های احتمالی آینده، از جمله سناریوهای مربوط به تایوان، اثر بگذارد.

باعنایت به موارد ذکر شده، به‌نظر می‌رسد که در شرایط کنونی، احتمال اقدام نظامی چین علیه تایوان امری دور از ذهن باشد؛ در عین حال، این تحول باور پکن به نقش محوری قدرت نظامی در روابط بین‌الملل را تقویت می‌کند و این کشور را به تقویت توانمندی‌های نظامی خود وامی‌دارد. بنابراین، جنگ ایران تنها یک رویداد منطقه‌ای نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش توان و اراده قدرت‌های بزرگ و بازتعریف معادلات امنیتی در آسیا و فراتر از آن است. در این میان، پاکستان هم ناظر و هم میانجی این رقابت است؛ کشوری که می‌کوشد از تنش‌ها فاصله بگیرد، اما هم‌زمان از پیامدهای آنها در امان نیست.

میانجی‌گری راهبردی پاکستان

موقعیت جغرافیایی باعث شده که پاکستان یکی از ذی‌نفعان اصلی صلح و ثبات در غرب آسیا باشد. این کشور در نقش  میانجی از مزیت‌های کم‌نظیری برخوردار است: داشتن مرز مشترک با ایران، روابط نزدیک اقتصادی و امنیتی با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و داشتن روابط سیاسی مناسب با چین و آمریکا. نقش‌آفرینی پاکستان در” تفاهم‌نامه ژوئن ۲۰۲۶ اسلام‌آباد” نشان داد که این روابط می‌تواند به چارچوبی برای مذاکره تبدیل شود. با این‌حال، این تفاهم‌نامه  نه صلح پایدار را به ارمغان آورد و نه بی‌اعتمادی دیرینه میان ایران و آمریکا را از بین برد؛ بلکه محدودیت‌های پاکستان در ایفای نقش میانجی را آشکار ساخت. واقعیت این است که اسلام‌آباد نمی‌تواند توافقی را بر طرفین تحمیل کند، اما می‌تواند فضای سیاسی لازم برای کاهش خصومت‌ها را فراهم کند تا از این طریق امکان دستیابی به توافق بیشتر شود. امنیت دریایی نیز برای پاکستان بسیار حائز اهمیت است. پیش از شروع درگیری‌ها، تقریباٌ یک‌پنجم نفت مورد نیاز جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد. برای کشوری همانند پاکستان که واردکننده انرژی است، افزایش ناامنی در اطراف هرمز یا باب‌المندب به معنای افزایش هزینه‌های انرژی، حمل‌ونقل و بیمه است.

اسلام‌آباد می‌کوشد تا از تبدیل رقابت‌های ژئوپلیتیکی منطقه به شکاف‌های فرقه‌ای و از سرریز این رقابت‌ها به داخل کشور جلوگیری کند. هرگونه بی‌ثباتی سیاسی در داخل ایران می‌تواند به سرعت به داخل پاکستان سرایت کند. خلاء نظارتی در مرزها، فعالیت گروه‌های مسلح، قاچاق  و جابه‌جایی جمعیت مسیرهای این سرریز هستند و این مسائل را به تهدیداتی امنیتی برای پاکستان تبدیل می‌کنند. از این منظر، میانجی‌گری پاکستان نه تنها یک نقش بشردوستانه یا دیپلماتیک، بلکه راهبردی برای حفاظت از امنیت ملی خود است. با این حال، توان میانجی‌گری پاکستان محدود است؛ این کشور می‌تواند فضای سیاسی مناسبی را ایجاد کند، میان دو طرف  اعتمادسازی کند و کانال‌های ارتباطی را باز نگه دارد، اما نمی‌تواند به‌جای بازیگران اصلی تصمیم بگیرد. ازاین‌رو، موفقیت این کشور در گرو هم‌سویی اراده  قدرت‌های درگیر، انعطاف‌ بازیگران منطقه‌ای و حمایت نهادهای بین‌المللی است. در مجموع، میانجی‌گری پاکستان را باید راهبردی دووجهی دانست: ابزاری برای مدیریت بحران‌های پیرامونی و سپری برای حفاظت خود در برابر این بحران‌ها.

آینده راهبردی پاکستان

موقعیت ژئواستراتژیک پاکستان، این کشور را به بازیگری مهم در حفظ ثبات منطقه‌ای تبدیل کرده است. ثبات در محیط پیرامونی، از جمله ایران، ارتباطی پیچیده با امنیت پاکستان و منطقه‌ دارد؛ از این‌رو، مشارکت فعال پاکستان در حفظ صلح و تسهیل  گفت‌وگو میان طرف‌های درگیر، نقشی کلیدی در ارتقای صلح و ثبات در منطقه‌ و جهان دارد. این نقش‌آفرینی، در افق ژئوپلیتیکی منطقه، هم از منظر رقابت میان قدرت‌های جهانی در زمینه  حفظ نفوذ خود و هم از حیث نمایش خودمختاری راهبردی پاکستان قابل تأمل است. فضای ژئواستراتژیک این کشور همچنین به بازیگران مطرح جهانی این امکان را می‌دهد تا از ظرفیت پاکستان برای پیشبرد اهداف اقتصادی و راهبردی خود در منطقه استفاده کنند.  در چنین چارچوبی، اولویت اصلی اسلام‌آباد بهره‌برداری اقتصادی از بحران‌های منطقه‌ای، از جمله تنش میان ایران و آمریکا، است.

در سال‌های اخیر، جایگاه ژئواستراتژیک پاکستان بیش از پیش در چارچوب اصول ژئواکونومی( بهره‌گیری از زیرساخت‌های اقتصادی برای پیشبرد نفوذ ژئوپلیتیک و رشد اقتصادی) مورد تحلیل قرار گرفته است. برای اسلام‌آباد تنوع‌بخشی به روابط خارجی و گسترش نفوذ دیپلماتیک در جهت حفظ ارتباط ژئواکونومیک و گسترش شبکه‌های تجاری منطقه‌ای، همچنین تثبیت جایگاه این کشور در جهان اسلام، اهمیت راهبردی دارد. بنابراین، از نگاه پاکستان، ثبات ایران زمینه‌ساز دسترسی به این فرصت‌ها است و در مقابل، هرگونه تشدید درگیری و بحران در ایران می‌تواند مرزهای پاکستان در غرب و شمال غربی این کشور را با ناامنی مواجه سازد و همگرایی اقتصادی  مدنظر اسلام‌آباد را تضعیف نماید.

رقابت چین و ایالات متحده آمریکا بر سر پاکستان، با زنجیره‌های تأمین جهانی و امنیت دریایی مرتبط است و هم‌زمان در چارچوب راهبردهای دو کشور در منطقه ایندو ـ پاسیفیک قابل تحلیل است. چین و آمریکا تمایل دارند این کشور را به محور خود  نزدیک کنند تا ضمن حفظ توازن قوا،  راهبرد مدنظر خود را با سهولت بیشتری دنبال نمایند. در چنین شرایطی، پاکستان باید بتواند از تبدیل شدن به میدان رویارویی  این دو قدرت پرهیز کند و هم‌زمان از مزیت‌های ژئواکونومیک خود بهره گیرد.

نتیجه‌گیری

با توجه به چرخش راهبردی پاکستان از اولویت‌های ژئوپلیتیکی به ژئواکونومی، می‌توان نتیجه گرفت که اهمیت ژئواستراتژیک این کشور بیش از پیش به مشارکت‌های تجاری، سرمایه‌گذاری و روابطی مبتنی بر سیاست‌گذاری‌های کلان و خرد اقتصادی وابسته شده است. در چنین وضعیتی، پاکستان برای حفظ و ارتقای جایگاه خود ناگزیر است در روابط با همسایگان، مدیریتی هوشمندانه را در پیش گیرد؛ تنش‌ها را به حداقل برساند؛ میان ذی‌نفعان منطقه‌ای اجماع سیاسی ایجاد کند؛ و خود را به‌عنوان بازیگری تأثیرگذار در بازتعریف قواعد منطقه‌ای مطرح سازد.

با این حال، تداوم این جایگاه به توانایی پاکستان در برقراری تعادلی پایدار میان الزامات امنیتی، مقتضیات توسعه اقتصادی و فشارهای ناشی از رقابت قدرت‌های بزرگ بستگی دارد؛ تعادلی که بدون آن، موقعیت ژئواستراتژیک این کشور را از فرصت به تهدید تبدیل می‌کند. آینده نقش پاکستان نیز نه‌تنها به تصمیم‌های نخبگان سیاسی آن، بلکه به تحولات ساختاری در آسیا، خاورمیانه و نظام بین‌الملل وابسته است.

اگر اسلام‌آباد بتواند میانجی‌گری، امنیت مرزی، اصلاحات اقتصادی و تنوع‌بخشی به روابط خارجی را در چارچوب یک راهبرد واحد سازمان دهد، امکان تثبیت جایگاه این کشور به‌عنوان بازیگری مؤثر در منطقه افزایش می‌یابد. در غیر این صورت، همین موقعیت ژئواستراتژیک می‌تواند به عرصه تهدید و رقابت‌های فرساینده تبدیل شود.