تحلیل راهبردی ابتکار اطلاعاتی چین – پاکستان
مقدمه در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، «دالان اطلاعاتی چین و پاکستان» (CPIC) با حضور عطاالله تارر، وزیر اطلاعرسانی پاکستان، مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، و جیانگ زایدونگ، سفیر چین در اسلامآباد،…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، «دالان اطلاعاتی چین و پاکستان» (CPIC) با حضور عطاالله تارر، وزیر اطلاعرسانی پاکستان، مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، و جیانگ زایدونگ، سفیر چین در اسلامآباد، رسماً آغاز به کارکرد. این رویداد که با حضور ۶۰۰ نماینده از رسانهها، اندیشکدهها و نهادهای مدنی دو کشور برگزار شد، نقطه عطفی در تحول روابط دوجانبه از همکاریهای عمدتاً زیرساختی به حوزهای است که میتوان آن را «حاکمیت روایی» نامید. برخلاف پروژههای پیشین که در چارچوب کریدور اقتصادی چین – پاکستان (CPEC) تعریف میشدند، دالان اطلاعاتی چین و پاکستان بر آن است تا با ایجاد سازوکارهای مشترک رسانهای، راستیآزمایی اطلاعات و تبادلات فرهنگی، لایهای نهادی برای شکلدهی به ادراک عمومی و ساماندهی روایتهای دوجانبه در فضای اطلاعاتی جهانی ایجاد کند. این مقاله میکوشد با بررسی پیشینه، ساختار و اهداف این ابتکار، ابعاد راهبردی آن را در چارچوب رقابتهای روایی گستردهتر تحلیل کند و چالشها و چشماندازهای پیش روی آن را نیز ارزیابی نماید.
دگردیسی یک اتحاد
روابط چین و پاکستان در هفت دهه گذشته حول سه محور اصلی شکلگرفته است: همکاریهای امنیتی – راهبردی، تعاملات دیپلماتیک نزدیک و پروژههای اقتصادی کلان. کریدور اقتصادی چین – پاکستان که در سال ۲۰۱۵ ذیل ابتکار «کمربند و جاده» آغاز شد، در فاز نخست بر شبکههای حملونقل و انرژی متمرکز بود. این پروژه اگرچه زیرساختهای قابلتوجهی ایجاد کرد، اما در سالهای اخیر با انتقادهایی درباره شفافیت مالی، حجم بدهیها و اثرات زیستمحیطی مواجه شده است؛ انتقاداتی که هم در رسانههای غربی و هم در برخی محافل داخلی پاکستان بازتاب گستردهای داشتهاند. در چنین شرایطی، مقامات دو کشور به این نتیجه رسیدند که «فاز دوم» همکاری نمیتواند صرفاً اقتصادی باشد، بلکه باید به چگونگی اثرگذاری بر نگرش مخاطبان و پاسخگویی به آنچه «روایتهای نادرست» خوانده میشود نیز بپردازد.
“عطاالله تارر” در مراسم افتتاحیه این پروژه با صراحت این پیوند را بیان کرد: “اگر کریدور اقتصادی چین و پاکستان چارچوب مادی آینده مشترک دو کشور باشد، دالان اطلاعاتی چین و پاکستان روایت این آینده را بازتاب خواهد داد؛ اگر کریدور چین و پاکستان اقتصادهای دو کشور را به هم متصل میکند، دالان اطلاعاتی درک متقابل ملتها را پیوند خواهد زد.” این استعاره سازمانی، نشاندهنده درکی راهبردی از این واقعیت است که پروژههای زیرساختی بدون مشروعیت اجتماعی و روایی پایدار، در برابر هجمههای اطلاعاتی آسیبپذیرند. ازسویدیگر، برگزاری این مراسم در آستانه هفتاد و پنجمین سالگرد روابط دیپلماتیک دو کشور، اهمیت نمادین آن را بیشتر کرده است.
واکاوی ساختار و کارکرد یک ابتکار
ساختار دالان اطلاعاتی چین و پاکستان بر چهار رکن اصلی بنا شده است که هر یک نقش مشخصی در اکوسیستم اطلاعاتی دوجانبه دارند. رکن نخست، رسانه و راستیآزمایی است. بر اساس گزارشهای منتشر شده، کارگروهی متشکل از ۱۸ سازمان خبری پاکستانی و چینی (شامل رسانههای دولتی پاکستان، شبکههای خصوصی، و خبرگزاریهایی چون شینهوا، گروه رسانهای چین و روزنامه مردم) تشکیل شده است که وظیفه تبادل اخبار و محتوای رسانهای و راهاندازی سازوکار اختصاصی راستیآزمایی برای ردیابی و پاسخ به «روایتهای گمراهکننده» را بر عهده دارد. این ساختار، عملاً سازوکاری برای هماهنگی نهادی در تولید و توزیع محتوا میان دو کشور ایجاد میکند که هدف آن کاهش اثرگذاری روایتهای ایجاد شده توسط منابع خارجی است.
دومین رکن، تجارت و سرمایهگذاری است. نخستین دفتر منطقهای این بخش در کراچی افتتاح شده و در حال ایجاد بستری برای رصد تجارت، سرمایهگذاری داخلی و جریان سرمایهگذاری مستقیم خارجی است. همچنین مجموعهای از پادکستها برای روایت داستان کارآفرینان چینی در پاکستان و بالعکس در دست تولید است. چنین ساختاری نشان میدهد که دالان اطلاعاتی چین و پاکستان صرفاٌ یک پروژه رسانهای نیست، بلکه میکوشد دیپلماسی عمومی را با منافع تجاری پیوند زند و دستاوردهای اقتصادی همکاری دوجانبه را در قالب روایتهایی مؤثر بازتاب دهد.
رکن سوم به اندیشکدهها و پژوهش اختصاص دارد. مؤسسه پاکستان -چین مسئولیت هدایت این بخش را بر عهده گرفته و قرار است با مشارکت نهادهای پژوهشی معتبر دو کشور، پژوهشهای مشترک و انتشارات دوجانبه را سازماندهی نماید. این رکن ازآنجهت حائز اهمیت است که میکوشد پشتوانهای تحلیلی و ظاهراً مستقل برای روایتهای رسمی فراهم آورد و وعده «تعمیق گفتوگوهای دوجانبه» را محقق سازد.
رکن چهارم، فرهنگ، گردشگری و جوانان است که آقای تارر آن را «ستون فرهنگی کریدور» نامید. گشایش مسیر گردشگری میان سینکیانگ چین و گلگیت – بلتستان پاکستان، برگزاری رالی نمادین دوستی و انتخاب نخستین گروه از «سفیران جوان کریدور اقتصادی چین و پاکستان» از میان ۱۳ دانشگاه پاکستانی، از جمله اقدامات انجام شده ذیل این رکن است. باتوجهبه اینکه اکثریت جمعیت پاکستان را نسل جوان تشکیل میدهند، تمرکز بر جوانان و ابزارهای دیجیتال، انتخابی راهبردی برای تداوم روایتهای رسمی در میان نسلهای آینده تلقی میشود.
“مائو نینگ” در سخنرانی خود، فلسفه حاکم بر این ابتکار را چنین بیان کرد: «روایتها در شکلدهی به نگرش و رفتار مردم نقش تعیینکنندهای دارند» و دالان اطلاعاتی چین و پاکستان میتواند زمینه همدلی و درک متقابل میان دو ملت را فراهم آورد. این اظهارات و تأکید سفیر چین بر مقابله با «هجمه تبلیغاتی علیه دو کشور»، نشان میدهد که دالان اطلاعاتی در چارچوبی دفاعی -تهاجمی تعریف شده است: دفاع در برابر آنچه نفوذ رسانههای غربی خوانده میشود و تهاجم در عرصه تولید روایتهای جایگزین.
موانع ساختاری
باوجود طراحی منسجم، دالان اطلاعاتی چین و پاکستان با چالشهای ساختاری و اعتباری جدی مواجه است.
نخستین چالش، مسئله استقلال رسانهای و پیوند آن با اعتماد مخاطبان است. مشارکت رسانههای دولتی یا تحت کنترل دولت در سازوکار راستیآزمایی، این پرسش را مطرح مینماید که چگونه میتوان مرز میان «راستیآزمایی» و «هماهنگی روایی» را حفظ کرد. در فضای رسانهای پاکستان که شبکههای خصوصی و احزاب مخالف حضوری فعال دارند، پذیرش عمومی این سازوکار بدون شفافیت روششناختی و سازوکار نظارت، دشوار خواهد بود. تجربه پروژههای مشابه در دیگر کشورها نشان میدهد که راستیآزمایی دولتی، در غیاب نهادهای مستقل، معمولاٌ اعتبار نهاد مجری را کاهش میدهند.
دومین چالش، ماهیت نامتقارن همکاری است. اگرچه دالان اطلاعاتی چین و پاکستان بر «مشارکت» دو کشور تأکید میکند، اما وزن اقتصادی و ظرفیت رسانهای چین بهمراتب بیشتر از پاکستان است. این عدم تقارن میتواند در بلندمدت در بخشی از نخبگان رسانهای و دانشگاهی حس فقدان استقلال در تولید روایت را ایجاد کند و مقبولیت این ابتکار را نزد افکار عمومی پاکستان تضعیف نماید. تارر در سخنان خود کوشید با تأکید بر مالکیت مشترک و نقش محوری مؤسسات پاکستانی در اندیشکدهها، این نگرانی را کاهش دهد، بااینحال، تحقق این وعده مشروط به ارائه شواهد عینی در عملکرد آینده خواهد بود.
سومین چالش، محدودیت اثرگذاری بر مخاطبان بینالمللی است. دالان اطلاعاتی مذکور عمدتاً بر مخاطبان داخلی دو کشور و نخبگان منطقهای متمرکز است، درحالیکه روایتهای رقیب عمدتاً در فضای رسانهای جهانی و به زبانهای انگلیسی، اردو و چینی تولید میشوند. بدون حضور مؤثر در پلتفرمهای جهانی و بدون گفتوگو با منتقدان بیرونی، این کریدور ممکن است به «اتاق پژواک» دوجانبهای تبدیل شود که تأثیری بر ادراک دیگر بازیگران ندارد.
چهارمین چالش، مسئله تداوم مالی و ساختاری است. تجربه کریدور اقتصادی چین و پاکستان نشان داد که پروژههای بزرگ دوجانبه در برابر تغییر دولتها و اولویتهای سیاسی آسیبپذیرند. دالان اطلاعاتی چین و پاکستان که ماهیتی نرمتر و منابع مالی کمتری دارد، ممکن است هنگامیکه این ابتکار در کانون توجه سیاستگذاران نباشد، به نمادی تشریفاتی تبدیل شود.
چشمانداز آینده
باوجود چالشهای مذکور، در صورت مدیریت هوشمندانه، دالان اطلاعاتی چین و پاکستان میتواند به الگویی برای همکاریهای اطلاعاتی جنوب – جنوب تبدیل شود. نخستین شرط موفقیت، ایجاد شفافیت در شیوه کار است. تعیین و انتشار معیارهای راستیآزمایی، اعلام منابع مالی و ایجاد سازوکار مستقل رسیدگی به شکایات، میتوانند اعتماد اولیه را جلب نمایند. دومین شرط، گسترش دامنه مشارکت به رسانههای خصوصی و مستقل است؛ نه بهعنوان بازیگران حاشیهای، بلکه بهعنوان شرکای برابر در تولید محتوا و نظارت بر فرایند.
از منظر ژئوپلیتیک، دالان اطلاعاتی چین و پاکستان بخشی از روند گستردهتری است که در آن قدرتهای بزرگی مانند چین با همکاری شرکای راهبردی خود میکوشند زیرساختهای اطلاعاتی جایگزینی در برابر هژمونی رسانهای غرب ایجاد کنند. اگر این ابتکار بتواند بهجای تمرکز صرف بر «مقابله با اخبار جعلی»، بر تولید محتوای اصیل و جذاب درباره دستاوردهای همکاری دوجانبه متمرکز شود (آنگونه که مائو نینگ بر «روایتهای خوب» تأکید کرد) میتواند مخاطبانی بیرون از حوزه نفوذ دولتها را نیز جذب کند. دالان گردشگری سینکیانگ – گلگیتبلتستان، در صورت اجرای موفق، نمونهای عینی از پیوند زیرساختهای فیزیکی و روایتها خواهد بود که میتواند بهعنوان الگویی برای دیگر پروژههای مشابه باشد.
در نهایت، معیار سنجش موفقیت این دالان اطلاعاتی نه تعداد تفاهمنامهها یا کارگروههای ایجادشده، بلکه میزان تغییر در ادراک عمومی دو ملت از یکدیگر و کاهش شکاف میان روایتهای رسمی و تجربه زیسته شهروندان خواهد بود. اگر شهروند پاکستانی از طریق این کریدور اطلاعاتی دقیق و متوازن درباره چین دریافت کند، و اگر مخاطب چینی تصویری انسانیتر و چندوجهیتر از پاکستان ببیند، آنگاه میتوان گفت دالان اطلاعاتی چین و پاکستان فراتر از یک ابتکار دیپلماسی عمومی، به ابزاری برای تعمیق درک متقابل تبدیل شده است.
نتیجهگیری
افتتاح دالان اطلاعاتی چین – پاکستان را میتوان تلاشی سنجیده برای پیوند لایه سختافزاری همکاریهای دوجانبه با لایه نرمافزاری روایت و ادراک دانست. معماری چهارگانه آن (رسانه، تجارت، اندیشکده و فرهنگ) نشاندهنده درکی جامع از پیچیدگیهای دیپلماسی عمومی در عصر اطلاعات است. بااینحال، موفقیت این ابتکار به میزان بسیار بیشتری به اعتمادسازی، شفافیت و پذیرش دیدگاههای متفاوت وابسته است تا به حجم سرمایهگذاری انجام شده یا تعداد نهادهای مشارکتکننده. دالان اطلاعاتی چین و پاکستان در صورتی میتواند از یک پروژه دولتی به یک نهاد پایدار اطلاعاتی تبدیل شود که بتواند مخاطبان خود را نه بهعنوان «هدف تبلیغات»، بلکه بهعنوان شهروندانی تشنه اطلاعات معتبر و روایتهای چندصدایی ببیند. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که به سازوکاری تشریفاتی برای تأیید متقابل روایتهای رسمی تبدیل شود؛ سرنوشتی که بسیاری از ابتکارات مشابه درگذشته با آن مواجه بودهاند.
دربارهٔ نویسنده
تیم تحریریه اندیشکده اقبال
تیم تحریریه اندیشکده اقبال ،ترکیبی است از دیپلماتها، سیاستمداران، نویسندگان، پژوهشگران، استادان و دانشجویان دانشگاههای معتبر ایران و پاکستان؛ هم صدا در اندیشه متکثر در نگاه
همه نوشتهها و پروفایلشیوه ارجاع به این مقاله
تیم تحریریه اندیشکده اقبال. «تحلیل راهبردی ابتکار اطلاعاتی چین – پاکستان.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55963.
نظرات