اقتصاد فرهنگ در مناسبات ایران و پاکستان
چکیده مدیریتی پیوند اقتصاد با دیپلماسی فرهنگی به معنای تبدیل فرهنگ به کالا یا فروکاستن آن به ابزاری تبلیغاتی نیست، بلکه به معنای پیوند دادن تبادلات فرهنگی با فرصتهای واقعی اشتغال،…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
چکیده مدیریتی
پیوند اقتصاد با دیپلماسی فرهنگی به معنای تبدیل فرهنگ به کالا یا فروکاستن آن به ابزاری تبلیغاتی نیست، بلکه به معنای پیوند دادن تبادلات فرهنگی با فرصتهای واقعی اشتغال، تجارت، گردشگری، تولید محتوا و همکاری میان کسبوکارها است. در این چارچوب، خواهرخواندگی شهرها و بنادر، پیوندهای قومی و زبانی، هنر اسلامی و گسترش همکاریها در حوزههایی چون آموزش، دیپلماسی غذایی، گردشگری و نمایشگاههای مشترک میتوانند زمینهساز روابطی باشند که هم از نظر فرهنگی معنادار و هم از نظر اقتصادی پایدار هستند.
ایران و پاکستان، با وجود همسایگی جغرافیایی و پیوندهای تاریخی، زبانی و فرهنگی، هنوز نتوانستهاند همکاریهای فرهنگی و اقتصادی خود را متناسب با ظرفیتهای موجود در اقتصاد فرهنگی گسترش دهند. طرحهای مطرحشده در راولپندی، از جمله برگزاری نمایشگاههای مشترک، معرفی غذاهای ایرانی، ارتباط میان اتاقهای بازرگانی و بررسی امکان راهاندازی رستورانهای ایرانی، میتوانند زمینهساز همکاریهای عملی باشند. همچنین، بنادر چابهار و گوادر این ظرفیت را دارند که در کنار کارکرد بندری، به کانونهایی برای گردشگری ساحلی، صنایع فرهنگی، رویدادهای مشترک و تعامل میان جوامع محلی تبدیل شوند. بهرهگیری از این فرصتها مستلزم برنامهریزی مستمر، تسهیل تردد و تعاملات دوجانبه، شناخت بازار و مخاطبان و مشارکت نهادهای عمومی، بخش خصوصی و کنشگران فرهنگی میباشد. در همین راستا، در ادامه مهمترین ظرفیتها و الزامات توسعه اقتصاد فرهنگی میان ایران و پاکستان مورد بررسی قرار میگیرد.
تبیین مسئله
در هزاره جدید، فرهنگ بیش از گذشته با فعالیتهای اقتصادی پیوند خورده است. گردشگری، صنایعدستی، موسیقی، خوراک، طراحی، رسانه و رویدادهای فرهنگی در اقتصاد بسیاری از کشورها جایگاهی مهم یافتهاند. این تغییر فقط به افزایش فروش محصولات فرهنگی محدود نمیشود، بلکه شیوه تولید، عرضه و مصرف را نیز دگرگون میکند. مخاطبان فقط دریافتکننده یک اثر یا پیام نیستند، بلکه در انتخاب، بازنمایی و گسترش آن نیز نقش دارند. در نتیجه، دولتها و نهادهای فرهنگی برای اثرگذاری بیشتر باید نیازها، سلایق و رفتارهای متنوع مخاطبان را بشناسند و بر اساس ذائقه فرهنگی و اقتصادی آنها استراتژیهای خویش را تدوین کنند.
با اینحال، پیوند فرهنگ و اقتصاد نباید این تصور را ایجاد کند که هر فعالیت فرهنگی را میتوان بر اساس منفعت مالی آن ارزیابی کرد. فرهنگ دارای معنا، حافظه تاریخی و ارزش اجتماعی است اقتصاد نیز با تولید، مبادله و توزیع منابع سروکار دارد. لذا پروسه اقتصادیسازی فرهنگی زمانی ثمربخش است که میان این دو وجه توازن برقرار سازد؛ یعنی از یکسو برای فعالیتهای فرهنگی منابع مالی و بازار فروش فراهم کند و از سوی دیگر، اصالت فرهنگی و اعتماد مخاطبان را قربانی درآمدهای مقطعی نسازد.
بنابراین، هدف از پیوند اقتصاد با دیپلماسی فرهنگی، درآمدزایی از فعالیتهای فرهنگی به هر قیمت نیست، بلکه هدف ایجاد چرخهای است که در آن تبادلات فرهنگی منجر به فراهم شدن فرصتهای اقتصادی شوند و این فرصتها نیز امکان استمرار و گسترش تبادلات اقتصادی و بازنمایی اشتراکات و تقویت روابط فرهنگی را فراهم نمایند. به همین دلیل، با عطف به وجود زمینههای مناسب، مشکل اصلی در روابط ایران و پاکستان، کمبود زمینههای فرهنگی مشترک نیست؛ بلکه شناخت ناکافی و همکاریهای غیر منسجم است.
دو کشور در همسایگی یکدیگر قرار دارند، اما بخشهایی از جامعه، فعالان اقتصادی و حتی تولیدکنندگان فرهنگی آنها شناخت کافی از بازار، ذائقه فرهنگی و ظرفیتهای طرف مقابل ندارند. از سوی دیگر، مبادلات فرهنگی اغلب در قالب رویدادهای مقطعی انجام میشوند و کمتر به برنامههایی برای اشتغال، تولید مشترک، گردشگری یا حضور پایدار در بازار منتهی میشوند. از همین رو، ضروری است دیپلماسی فرهنگی از سطح برنامههای نمادین فراتر رود و به شبکهای از همکاریهای مستمر میان شهرها، بنگاهها، هنرمندان، دانشگاهها و جوامع محلی تبدیل شود.
اقتصاد فرهنگ در روابط ایران و پاکستان
پس از تبیین چارچوب کلی پیوند اقتصاد و فرهنگ در مناسبات دو کشور، اکنون میتوان ظرفیتهای اجرایی این پیوند را مورد واکاوی قرار داد. این ظرفیتها در ادامه بهتفصیل مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
- خواهرخواندگی شهرها؛ از نماد دوستی تا همکاری عملی: خواهرخواندگی شهرها میتواند چارچوبی برای پیوند دادن روابط فرهنگی با منافع محلی و اقتصادی باشد. این سازوکار وقتی از توافقات تشریفاتی فراتر میرود که برای آن برنامه اجرایی، مسئول مشخص و منابع مالی تعریف شود. شهرهای خواهرخوانده میتوانند در زمینه برگزاری هفتههای فرهنگی، بازارچههای صنایعدستی، تبادل هنرمند و دانشجو، معرفی جاذبههای گردشگری، همکاری میان دانشگاهها و ارتباط میان اتاقهای بازرگانی فعالیت کنند. چنین برنامههایی برای کسبوکارهای کوچک و متوسط نیز فرصت ایجاد میکند، زیرا آنان میتوانند محصولات خود را در بازاری تازه عرصه کنند و با شرکای محلی ارتباط برقرار نمایند.
راولپندی نمونهای مناسب برای آغاز این مسیر است. در این شهر، زمینههای مناسبی برای ارتباط میان نهادهای فرهنگی ایران و اتاق بازرگانی و صنعت راولپندی مطرح شده است که از آن جمله میتوان به برگزاری نمایشگاههای مشترک، معرفی فرهنگ و خوراک ایرانی و بررسی خواهرخواندگی راولپندی با یکی از شهرهای ایران اشاره نمود. ارزش اقتصادی این پیشنهادها در آن است که هر یک میتوانند به برنامههای اجرایی مشخصی تبدیل شوند؛ برای مثال نمایشگاه میتواند محل معرفی محصولات و مذاکرات تجاری باشد، جشنواره غذای ایرانی میتواند مشتریان تازهای برای فعالان حوزه مواد غذایی ایجاد کند و خواهرخواندگی میتواند رفتوآمد هنرمندان، گردشگران، دانشجویان و بازرگانان را افزایش دهد. برای آنکه این پیوند پایدار شود، انتخاب شهر ایرانی باید بر پایه تناسب فرهنگی، ظرفیت گردشگری، دسترسی لجستیکی و امکان برقراری همکاریهای اقتصادی صورت گیرد.
- پیوندهای قومی، زبانی و تاریخی: همجواری ایران و پاکستان، بستر مناسبی برای ارتباط میان جوامع و گروههایی را فراهم کرده است که در دو سوی مرز پیوندهای زبانی، خویشاوندی، تاریخی یا آیینی با هم دارند. بلوچها و پشتونها از جمله جوامعی هستند که حضور و پیوندهای فرامرزی آنها میتواند بستری برای شناخت متقابل و همکاری محلی باشد. افزون بر این، زبان فارسی در تاریخ شبهقاره جایگاهی دیرینه داشته و در ادبیات، آموزش و حافظه فرهنگی مردمان این منطقه اثر گذاشته است. این پیوندها میتوانند از سرمایهای نمادین به زمینهای برای فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی تبدیل شوند.
راهاندازی مسیرهای گردشگری میراث مشترک، تولید محتوای دوزبانه علیالخصوص در صنعت سینما و فیلم، جشنوارههای ادبی و موسیقی و بازارچههای محلی میتواند برای راهنمایان گردشگری، هنرمندان، مترجمان، تولیدکنندگان صنایعدستی و کسبوکارهای خانوادگی فرصتهای مناسبی ایجاد کند. همچنین، همکاریهای رسانهای برای معرفی تاریخ و فرهنگ شهرهای مرزی میتواند تصویر دقیقتری از زندگی جوامع محلی ارائه دهد و از محدودشدن شناخت دو ملت به روایتهای رسمی جلوگیری کند. این ظرفیت باید با توجه به تنوع قومی و فرهنگی و بدون سیاسیکردن هویتهای محلی به کار گرفته شود؛ زیرا بهرهگیری مناسب از پیوندهای اجتماعی میتواند اعتماد عمومی را افزایش دهد؛ اما بهرهگیری ابزاری و یکسویه، ممکن است به بیاعتمادی و حساسیتهای اجتماعی دامن بزند.
- همگرایی مذهبی، هنر اسلامی و همکاریهای آموزشی: اشتراکات دینی، زمینه دیگری برای گسترش دیپلماسی فرهنگی میان دو کشور است. هنر اسلامی، خوشنویسی، معماری، تذهیب، کتابآرایی، موسیقی آیینی و هنرهای وابسته به سنتهای مذهبی، حوزههایی هستند که میتوانند مخاطبان گستردهای را جذب کنند. برگزاری نمایشگاههای مشترک آثار هنری و نسخههای خطی، کارگاههای خوشنویسی، نشستهای تخصصی درباره معماری اسلامی و برنامههای مرمت و معرفی میراث دینی، هم منجر به افزایش شناخت فرهنگی متقابل میشوند و هم برای هنرمندان، پژوهشگران، برگزارکنندگان رویدادها و مراکز فرهنگی زمینههای اشتغال و فعالیت حرفهای را ایجاد میکنند.
مدارس دینی و مراکز آموزشی نیز میتوانند بستر مناسبی برای گفتوگو و آشنایی بیشتر باشند؛ بهویژه اگر این همکاریها به تبادل استاد و پژوهشگر، آموزش زبان، شناخت تاریخ و گفتوگوی میانمذهبی محدود نماند و با برنامههای فرهنگی عمومی همراه شود. محور اصلی چنین همکاریهایی باید آموزش، شناخت متقابل و تقویت سواد فرهنگی، نه تقویت مرزبندی یا رقابتهای مذهبی باشد. از این رو، فعالیت مشترک مراکز آموزشی، دانشگاهها و نهادهای فرهنگی بهتر است بر موضوعات مورد توافق، از جمله هنر، میراث، ادبیات و اخلاق اجتماعی متمرکز شود. در کنار ارزش علمی و اجتماعی، این همکاریها میتوانند با گسترش گردشگری فرهنگی و بازار محصولات هنری، آثار اقتصادی قابل توجهی نیز داشته باشند.
- گاسترو دیپلماسی و راهاندازی رستورانهای ایرانی: غذا یکی از ملموسترین راههای آشنایی با فرهنگهای بیگانه است؛ زیرا تجربه آن مستقیم، روزمره و قابل تکرار است. دیپلماسی غذایی میتواند خوراک ایرانی را از یک برنامه مناسبتی به بخشی از حضور پایدار فرهنگی در پاکستان تبدیل کند. در صورت شناخت ذائقه محلی و رعایت استانداردهای بهداشتی و اقتصادی، راهاندازی رستورانهای ایرانی در ایالتهای بلوچستان و خیبرپختونخوا میتواند به معرفی غذاهای ایرانی، اشتغالزایی و شکلگیری کسبوکارهای مرتبط با واردات مواد اولیه، آموزش آشپزی و برگزاری رویدادهای غذایی کمک کند.
این فعالیتها نباید محدود به عرضه غذا شوند. رستورانها میتوانند میزبان شبهای موسیقی و ادبیات، معرفی صنایعدستی، نمایش عکسهای گردشگری و برنامههای آشپزی مشترک ایرانی و پاکستانی باشند. برگزاری هفته غذای ایرانی در شهرهای مختلف پاکستان و هفته غذای پاکستانی در ایران نیز امکان شناسایی متقابل ذائقههای غذایی را فراهم میکند. برای موفقیت این برنامهها، منوی غذایی باید متناسب با سلائق محلی طراحی شود و در عین حال، اصالت غذاها حفظ شود. همکاری میان آشپزها، تأمینکنندگان تجهیزات و ملزومات رستورانها و کارآفرینان دو کشور میتواند به شکلگیری محصولاتی تازه و بازارهایی فراتر از یک رستوران منجر شود.
- چابهار و گوادر؛ ارتباط بندری، فرهنگی و اقتصادی: چابهار و گوادر به دلیل موقعیت جغرافیایی و عملکرد بندرگاهی، این امکان را دارند که نقشی فراتر از جابهجایی کالا ایفا کنند. همکاری میان این دو بندر میتواند زمینه ارتباط تجار و جوامع ساحلی، معرفی میراث فرهنگی جنوب شرق ایران و بلوچستان پاکستان، توسعه گردشگری دریایی و برگزاری رویدادهای مشترک را فراهم کند. اگر خواهرخواندگی چابهار و گوادر با توافقات نهادی و برنامههای عملی همراه شود، میتواند بستری برای همکاری در حوزههای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایجاد کند. این موقعیت میتواند به شکلدهی بازارچههای محصولات محلی، جشنوارههای موسیقی و خوراک ساحلی، نمایشگاه صنایعدستی، تورهای آشنایی با فرهنگ بومی و همکاری میان مراکز آموزشی و گردشگری کمک کند. چنین برنامههایی به جوامع محلی امکان میدهند تا از افزایش مبادلات بندری بهرهمند شوند و فرصتهای شغلی متنوعی در حوزههای گردشگری، خدمات، صنایعدستی و تولید محتوای فرهنگی به وجود آید. همچنین، پیوند دادن فعالیتهای فرهنگی به برنامههای تجاری این بنادر میتواند تصویر این مناطق را از گذرگاههای حملونقل به مراکز زندگی، فرهنگ و کسبوکار تغییر دهد.
البته بهرهگیری از این ظرفیتها مستلزم توجه به مقوله امنیت، زیرساختها، ارتباطات و ملاحظات محیطزیستی است. همکاریهای بندری زمانی پایدار خواهند بود که منافع آن فقط به بازیگران بزرگ اقتصادی محدود نشود و ساکنان محلی، کسبوکارهای کوچک و هنرمندان نیز از آن متنفع شوند.
- نمایشگاههای فرهنگی، تجاری و صنعتی:در سراسر دنیا، برگزاری نمایشگاهها این فرصت را فراهم میکنند که فرهنگ و تجارت در فضایی مشترک با یکدیگر پیوند بخورند. حضور در نمایشگاه صنایعدستی، صنایع غذایی، گردشگری، نساجی، هنرهای تجسمی و تولیدات صنعتی میتواند هم امکان فروش محصولات را فراهم کند و هم گفتوگو میان فعالان اقتصادی را شکل دهد. برای نمونه، دعوت از فعالان اقتصادی ایالتهای مختلف به نمایشگاههای صنایعدستی ایران، یا برگزاری نمایشگاه معرفی کالاها و هنرهای پاکستانی در شهرهای ایران، میتواند به شناسایی شرکای تجاری، عقد قرارداد و شکلگیری تولیدات مشترک منتهی شود.
کارکرد این رویدادها زمانی افزایش مییابد که به بازدید عمومی محدود نباشند. نشستهای تجاری، جلسات ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان، کارگاههای آموزشی، نمایش زنده هنرها و ارائه اطلاعات درباره گردشگری و سرمایهگذاری باید در کنار نمایش محصولات برگزار شوند. همچنین، هر نمایشگاه باید سازوکار پیگیری داشته باشد؛ زیرا در صورت عدم تداوم ارتباطات پس از برگزاری نمایشگاهها، بسیاری از فرصتها در حد آشنایی اولیه باقی میمانند. اتاقهای بازرگانی، خانههای فرهنگ، شهرداریها و انجمنهای صنفی میتوانند در شناسایی شرکتکنندگان و تداوم ارتباطات نقشی سازنده داشته باشند.
نتیجهگیری و راهکارهای سیاستی
همانگونه که ذکر شد، در شرایط کنونی، توانایی کشورها در تبدیل سرمایههای فرهنگی به ارزش افزوده، اشتغال و حضور مؤثر در بازارهای منطقهای، به یکی از مؤلفههای توسعه و رقابتپذیری تبدیل شده است. برای ایران و پاکستان، گسترش همکاریهای فرهنگی میتواند علاوه بر بر تقویت روابط دوجانبه، به گسترش فرصتهای اقتصادی در شهرها و مناطق مرزی نیز کمک کند. خواهرخواندگی شهرها، پیوندهای قومی و زبانی، هنر اسلامی و تداوم و گسترش همکاریها در حوزههایی چون آموزش، دیپلماسی غذایی، ظرفیتهای بنادر چابهار و گوادر و برگزاری نمایشگاههای فرهنگی و تجاری، همگی میتوانند نقطه آغاز تعاملات دوجانبه باشند؛ اما این تعاملات زمانی به نتایجی پایدار میرسند که از سطح رویدادهای نمادین فراتر روند و به برنامههایی منظم که دارای متولی، بودجه، زمانبندی و شاخص ارزیابی باشند، تبدیل شوند. تحقق این هدف، مستلزم آن است که ظرفیتهای فرهنگی دو کشور در قالب برنامههایی مشخص و با مشارکت نهادهای عمومی، بخش خصوصی و جوامع محلی به کار گرفته شوند.
بررسی ظرفیتهای مطرحشده در این متن نشان میدهد که مانع اصلی، فقدان زمینههای مشترک نیست، بلکه عدم انسجام فعالیتها، محدودبودن شناخت متقابل و عدم تداوم همکاریهاست. نکته دیگر آن است که تجربه طرح همکاریهای فرهنگی و تجاری در شهری چون راولپندی نیز نشان میدهد که اتاقهای بازرگانی، خانههای فرهنگ، شهرداریها و بنگاههای خصوصی میتوانند بعنوان کنشگران پارادیپلماتیک در کنار دستگاههای رسمی، در پیشبرد دیپلماسی فرهنگی نقشآفرینی کنند. بنابراین، سیاستگذاری مؤثر باید همزمان سه مسئله را دنبال کند؛ ایجاد هماهنگی نهادی، پیوند دادن همکاریها به منافع محلی و نهایتاٌ فراهمکردن شرایط عملی برای فعالیت کسبوکارها و کنشگران فرهنگی.
بر این اساس، سه پیشنهاد سیاستی کلان و قابل اجرا عبارتاند از:
- تدوین برنامه مشترک همکاریهای فرهنگی میان ایران و پاکستان: نهادهای مسئول در حوزه فرهنگ، گردشگری و تجارت، با مشارکت بخش خصوصی، برنامهای سهساله شامل چند پروژه مشخص مانند برگزاری نمایشگاههای مشترک، هفتههای فرهنگی و غذایی و تبادل هنرمند تدوین کنند و برای هر پروژه مسئول، زمانبندی و شاخص ارزیابی تعیین شود.
- اجراییکردن خواهرخواندگی شهرها و بندرها: خواهرخواندگی راولپندی با یک شهر ایرانی و همکاری چابهار و گوادر باید با مشارکت شهرداریها، اتاقهای بازرگانی و نهادهای فرهنگی در قالب برنامههای سالانه، مانند بازارچهها، جشنوارهها و نشستهای تجاری اجرا شود تا برای جوامع محلی منافع ملموسی ایجاد کند.
- پشتیبانی از کسبوکارها و صنایع فرهنگی: مقامات دو کشور میبایست سازوکاری مشترک برای معرفی بازارها، ارتباط میان تولیدکنندگان و تسهیل حضور کسبوکارهای کوچک در حوزههایی مانند صنایعدستی، خوراک، گردشگری و تولید محتوا ایجاد کنند؛ در همین راستا، باید طرحهایی در اولویت باشند که منجر به گسترش همکاریهای دوجانبه و اشتغالزایی شوند.
دربارهٔ نویسنده
دکتر مریم خالقینژاد
پژوهشگر علوم سیاسی، دارای کارشناسی و کارشناسیارشد از دانشگاه آیتالله بروجردی(ره) و دانشآموخته دکتری علوم سیاسی از دانشگاه علوم و تحقیقات. ایشان پژوهشگر فوق دکتری و کارشناس دیپلماسی فرهنگی است.
- فرهنگ
- سیاست
شیوه ارجاع به این مقاله
دکتر مریم خالقینژاد. «اقتصاد فرهنگ در مناسبات ایران و پاکستان.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55957.
نظرات