روابط پاکستان و ازبکستان: تسریع شراکت راهبردی، دیپلماسی، امنیت، اقتصاد و همکاری‌های منطقه‌ای (بخش اول)

مقدمه

در سال‌های اخیر، روابط دوجانبه پاکستان و ازبکستان از یک مناسبات دوستانه پس از جنگ سرد، به سرعت به یک شراکت راهبردی چندبعدی در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی و منطقه‌ای تبدیل شده است. پاکستان از نخستین کشورهایی بود که ازبکستان را به رسمیت شناخت و در سال 1992 روابط رسمی دیپلماتیک میان دو کشور برقرار شد. ازبکستان در قلب آسیای مرکزی قرار دارد و علاوه بر اینکه خود کشوری محصور در خشکی است،  توسط کشورهای محصور در خشکی نیز احاطه شده است. از سوی دیگر، پاکستان و ازبکستان وارث یک میراث تاریخی مشترک‌ هستند. قرن‌ها این دو منطقه از طریق جاده ابریشم (مسیری حیاتی برای تجارت و تبادل اندیشه و فرهنگ) به هم متصل بودند. شهرهایی مانند سمرقند و بخارا، مراکز مهم علم و هنر منطقه و جهان اسلام بودند. راهبان بودایی از تکسیلا و پیشاور به ترمذ و سایر مناطق ازبکستان سفر می‌کردند و  بدین طریق تبادلات فرهنگی گسترده‌ای شکل می‌گرفت. امروزه این میراث تاریخی از طریق پروژه‌هایی مانند “کریدور اقتصادی چین–پاکستان” و «ابتکار کمربند و جاده» در حال احیاست و مسیرهای باستانی در حال تبدیل شدن به کریدورهای مدرن تجارت و سرمایه‌گذاری هستند. ریشه‌های برخی ازامپراتوری مغولان در مناطق مختلف نیز به آسیای مرکزی برمی‌گردد. بابر از ازبکستان برخاست و در ۱۵۲۶ امپراتوری مغول را در هند بنیان گذاشت و پیوندهای فرهنگی میان این مناطق را حفظ و گسترش داد. بیش از سه هزار واژه مشترک میان اردو و ازبکی وجود دارد که حکایت ازعمق ارتباطات فرهنگی دو کشوردارد.

تعاملات دیپلماتیک و سیاسی

در سال ۱۹۹۲ معاهده دوستی و همکاری میان دو کشور به امضا رسید که پایه‌ای برای همکاری‌های دوجانبه بعدی در زمینه‌های تجارت، امنیت و فرهنگ شد. دو کشور برای مقابله با تهدیدهای مشترک مانند افراط‌گرایی با هم همکاری کردند و پاکستان در سال ۲۰۱۶ به “موافقت‌نامه عشق‌آباد” پیوست که در راستای تقویت مسیرهای مواصلاتی و حمل‌ونقل منطقه‌ای می‌باشد.  علاوه‌بر آن، دوکشــور در سازمان ‌هایی مانند: سازمان همکاری شانگهای، سازمان همکاری اقتصادی (ECO)،سازمان همکاری اسلامی، سازمان ملل، عضویت دارند و پاکستان از عضویت ازبکستان در سازمان تجارت جهانی نیز حمایت کرده است. اعلامیه‌های مشارکت راهبردی در سال های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ نقاط عطفی در روابط دو کشور بودند و سفرهای مکرر مقامات بلندپایه دو کشور، روابط دوجانبه را به شراکت راهبردی ارتقاء داد. تشکیل شورای مشارکت راهبردی از جمله نتایج مهم و برجسته سفر “شهباز شریف”، نخست‌وزیر پاکستان، به تاشکند در سال گذشته میلادی بود که وضعیت پایداری را برای مناسبات دیپلماتیک دو کشور ایجاد کرد. در همین راستا، سفر برنامه‌ریزی‌شده “شوکت میرضیایف” ،رئیس‌جمهور ازبکستان، به اسلام آباد در هفته اول فوریه ۲۰۲۶، بخشی از سیاست خارجی جدید ازبکستان برای تنوع‌بخشی به شرکا و دسترسی به مسیرهای دریایی از طریق پاکستان تلقی می‌شود.

همکاری‌های اقتصادی و اتصال منطقه‌ای

واقعیت این است که ازبکستان بزرگ‌ترین بازار مصرف آسیای مرکزی و دومین اقتصاد بزرگ منطقه است. در مقابل پاکستان نیز نخستین کشور منطقه بود که با ازبکستان، توافق ترانزیتی و توافق تجارت ترجیحی امضا کرد. اما تا سالیان مدید، تجارت بین دوکشور به دلیل فقدان اتصال فیزیکی، وابستگی به مسیرهای مواصلاتی افغانستان و مشکلات امنیتی پایین بود (حجم تجارت دوجانبه20-15 میلیون دلار در سال بود). در سال ۲۰۲۱ ، حجم تجارت دوجانبه به ۱۲۶ میلیون دلار رسید و در ۲۰۲۳ این رقم از ۲۵۰ میلیون دلار گذشت. در حال حاضر طرفین رسیدن به سطح یک میلیارد دلار در مناسبات تجاری را هدف گذاری کرده اند. از سوی دیگر دوکشور یک برنامه فنی کلیدی و راهبردی را در سال 2023 امضاء کردند و آن توافق برسر تکمیل و راه اندازی راه‌آهن ازبکستان–افغانستان–پاکستان موسوم به “ترانس افغانستان” به طول حدود ۶۷۷ کیلومتر بود. هدف دو طرف از راه اندازی این مسیر راهبردی، کاهش زمان حمل بار از 30 تا 35 روز به 5 تا 10 روز می‌باشد. در واقع،  با تکمیل و راه اندازی این مسیر ریلی، شبکه اتصال منطقه‌ای تکمیل و کوتاه‌تر شده که این امر در نهایت باعث کاهش هزینه‌های لجستیکی خواهد شد.

همکاری‌های امنیتی

 پس از استقلال ازبکستان، همکاری‌های امنیتی  همواره جایگاهی محوری در مناسبات دو کشور داشته و طرفین در زمینه مقابله با تهدیدهای مشترکی چون تروریسم، افراط‌گرایی و قاچاق مواد مخدر، تعامل مستمری با هم داشته‌اند. حوادث 11 سپتامبر2001 موجب ارتقای جایگاه راهبردی همکاری‌های امنیتی در روابط دو کشور شد، تا جایی که این گونه همکاری‌ها در قالب سازمان همکاری شانگهای نیز شکلی نوین و گسترده به خود گرفت. همچنین طرفین یک توافق مهم در سال ۲۰۲۲  در حوزه همکاری های نظامی-فنی فناوری دفاعی، آموزشی به امضاء رساندند. در آخرین تحول، در سال 2025 دوکشور  کمیسیون امنیتی مشترک را برای هماهنگی اطلاعاتی و مقابله با تروریسم تشکیل دادند، به گونه‌ای که گفته می‌شود روابط امنیتی دو کشور به تدریج از حالت گفت‌وگو به همکاری‌های عملیاتی ارتقا یافته است.

دیپلماسی فرهنگی و عمومی

براساس شواهد تاریخی موجود، دو کشور دارای اشتراکات فرهنگی گسترده‌ای هستند(جاده ابریشم، تصوف و عید نوروز و ..). در سال‌های گذشته، طرفین درخصوص برگزاری نمایشگاه‌های فرهنگی، رویدادهای گردشگری، تبادلات دانشگاهی و رسانه‌ای ، برقراری پروازهای مستقیم، برنامه‌های آموزشی با هدف تقویت ارتباطات بین مردمی، همکاری‌های نزدیکی با هم داشته‌اند.

 ارزیابی و جمع بندی:

با سفر میرضیایف ،رئیس جمهور ازبکستان، به اسلام آباد روابط ازبکستان‌-‌‌پاکستان از یک همکاری نمادین به یک شراکت راهبردی واقعی بر پایه سه ستون اتصال منطقه‌ای (کریدور ترانس‌افغان)، همکاری امنیتی راهبردی و همگرایی اقتصادی بلندمدت تبدیل شده است. به باور بسیاری از تحلیل‌گران، این رابطه نه فقط برای دوطرف، بلکه برای ثبات، امنیت و یکپارچگی آسیای مرکزی و جنوبی به ویژه در حوزه های ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی از ابعاد و اهمیت بسیاری برخوردار می‌باشد. دریک جمع بندی می‌توان گفت که در صورت تثبیت محور ازبکستان ـ افغانستان ـ پاکستان و به‌طور وسیع‌تر اتصال آسیای مرکزی به اقیانوس هند، منطقه با یک «ائتلاف نظامی» روبه‌رو نیست، بلکه با تغییر در هندسه دسترسی منطقه مواجه می‌شود. در اوراسیا، دسترسی به کریدورهای مواصلاتی معادل قدرت است؛ بنابراین پیامدهای آن بیشتر ابعاد ژئو‌اقتصادی و ژئوپلیتیکی خواهند داشت تا امنیتی. شکل‌گیری محور پاکستان–ازبکستان در واقع ایجاد یک قطب سیاسی جدید نیست؛ بلکه ایجاد «شبکه جدید دسترسی» در قلب اوراسیاست. از سوی دیگر، در چهار دهه گذشته، پاکستان عمدتاً در چارچوب رقابت با هند، بحران افغانستان و مسائل امنیتی تعریف می‌شد. اما در سال‌های اخیر، این کشور در حال تغییر هویت راهبردی خویش است؛ این کشور در تلاش است تا از یک « بازیگر امنیتی صرف » به یک « نقطه اتکا لجستیکی منطقه‌ای» تبدیل شود. با این تغییر رویکرد پاکستان، بایستی گفت که از نظر این کشور، بنادر کراچی و گوادر دیگر تأسیسات بندری صرف نیستند، بلکه آنها در حال تبدیل شدن به ابزار قدرت ژئوپلیتیکی‌ هستند. در مقابل،  به نظر می‌رسد پاکستان برای کشورهای آسیای مرکزی به ویژه ازبکستان با هدف کاهش وابستگی به روسیه، متوازن‌سازی نفوذ چین و افزایش استقلال در سیاست خارجی اهمیت بیشتری یافته که البته این مهم با چراغ سبز ایالات متحده نیز همراه بوده است. به همین دلیل است که پاکستان ناگهان در محاسبات ژئوپلیتیکی منطقه آسیای مرکزی به ویژه کشورهای ازبکستان و قزاقستان جایگاهی جدید و مهم پیدا کرده است (ادامه دارد).