مقدمه
توافقنامه دفاعی استراتژیک، بهعنوان عالیترین سطح همکاری نظامی میان دولتها، نه تنها تعهدات متقابل برای مقابله با تهدیدات مشترک را دربرمیگیرد، بلکه بازتاب همگرایی ژئوپلیتیکی و اراده بازیگران برای شکلدهی به موازنۀ قدرت در یک منطقه است. در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، عربستان سعودی و پاکستان با رونمایی از یک توافقنامه دفاعی استراتژیک، گام بلندی در این مسیر برداشتند؛ توافقی که در آن حمله به هر یک از دو کشور بهمنزلۀ حمله به دیگری تلقی میشود. اما بلافاصله این پرسش مطرح شد که آیا این پیماننامه دوجانبه قابلیت تسری به کشور سوم را دارد؟ ترکیه بهعنوان یکی از گزینههای مطرح، در کانون این بحث قرار گرفت. با این حال، آنچه از بررسی مواضع بازیگران برمیآید، نوعی ناهمسویی معنادار است: پاکستان بهرغم مخالفت ضمنی عربستان و حتی بیمیلی ترکیه، بهطور فعالانه در پیِ پیوستن آنکارا به این توافقنامه است. نوشتار حاضر میکوشد به این پرسش پاسخ دهد که علت این تلاش فراوان از سوی اسلامآباد چیست و چه موانعی فراروی تحقق اتحاد سهجانبۀ پاکستان، عربستان و ترکیه قرار دارد؟ یافتهها نشان میدهد پاکستان با هدف تقویت بازدارندگی در برابر هند، ارتقای نقش محوری در جهان اسلام، رونق صنایع دفاعی و مدیریت تنشهای موجود در جهان اسلام، خواستار حضور ترکیه در این پیمان است، اما موانعی چون اولویتهای امنیتی ناهمسو، مخالفت عربستان، نگرانیهای فرامنطقهای و ترجیح ترکیه برای یک پلتفرم فراگیرتر، دستیابی به این هدف را با چالش مواجه ساخته است.
پیشینه و بستر روابط راهبردی ترکیه و پاکستان
برای درک تلاش پاکستان برای پیوند ترکیه به پیمان دفاعی با عربستان، نخست باید عمق و کیفیت روابط آنکارا‑اسلامآباد را واکاوی کرد. این دو کشور از بدو استقلال پاکستان در سال ۱۹۴۷، باهم روابط دیپلماتیک برقرار کردند و بهسرعت در قالب پیمانهای سنتو و بعداً اکو به همکاری پرداختند. اما آنچه این روابط دوجانبه را از بسیاری از مناسبات دیگر در جهان اسلام متمایز میکند، پیوندهای عاطفی و حمایت متقابل در بزنگاههای سرنوشتساز است. ترکیه همواره یکی از حامیان سرسخت پاکستان در مناقشۀ کشمیر بوده و پاکستان نیز در مسئلۀ قبرس ازمواضع آنکارا پشتیبانی کرده است. این همگرایی در سالهای اخیر با تأسیس “شورای عالی همکاریهای راهبردی” در سال ۲۰۰۹ نهادینه شده و دیدارهای مکرر سران دو کشور، آن را به سطحی فراتر از دیپلماسی تشریفاتی ارتقا داده است.
امروزه همکاریهای دفاعی هستۀ سخت این رابطه را تشکیل میدهد. ترکیه با تأمین حدود ۱۱ درصد از واردات تسلیحاتی پاکستان، به یکی از سه تأمینکنندۀ اصلی تسلیحات این کشور تبدیل شده است. قراردادهای خرید بالگردهای تهاجمی “تی129″، ناوچههای میلگم و همکاری در تولید مشترک پهپادهای پیشرفته، تنها بخشی از این همکاری رو به گسترش است. افزون بر این، برگزاری رزمایشهای مشترک و همکاری در حوزۀ دفاع سایبری و امنیت مرزی، اعتماد متقابل را ژرفا بخشیده است. این بستر مستحکم، اسلامآباد را بر آن داشته تا از ظرفیت آنکارا برای تعمیق پیمان دفاعی با ریاض بهره گیرد.
توافقنامه دفاعی عربستان و پاکستان؛ ماهیت و ظرفیتهای گسترش
توافقنامۀ دفاعی استراتژیک سپتامبر ۲۰۲۵ میان ریاض و اسلامآباد، نقطهعطفی در مناسبات امنیتی دو کشور محسوب میشود. این توافق فراتر از همکاریهای معمول نظامی، متضمن تعهد متقابل برای دفاع همهجانبه در برابر تجاوز خارجی است. چنین سطحی از همکاری، پاکستان را به متحدی ممتاز برای عربستان بدل میکند؛ کشوری که تا پیش از این عمدتاً از طریق همکاریهای مالی و ایدئولوژیک با ریاض مرتبط بود. با این حال، بندهای این توافقنامه ظرفیت الحاق اعضای جدید را نیز بهطور ضمنی باقی گذاشته است و پاکستان در تلاش است تا این ظرفیت را به نفع خود فعال کند.
اسلامآباد بهخوبی دریافته که برای تبدیل شدن به بازیگری تأثیرگذار در معادلات امنیتی منطقه، نیازمند شرکای متعدد و مکمل است. عربستان منابع مالی و نفوذ سیاسی در جهان عرب را فراهم میکند، اما از نظر فناوری دفاعی و صنایع نظامی پیشرفته وابسته به واردات است. ترکیه اما با برخورداری از یکی از پیشرفتهترین صنایع دفاعی منطقه (بهویژه در حوزۀ پهپادها، جنگافزارهای هوشمند و سامانههای الکترونیک)، میتواند حلقۀ مفقودۀ این معادله را تکمیل کند. از این رو، پاکستان با درک این همافزایی منحصربهفرد، بهرغم محافظهکاری ریاض و اکراه آنکارا، پیگیر گسترش پیمان به شکل سهجانبه است.
انگیزههای پاکستان برای الحاق ترکیه به توافقنامه
موانع و چالشهای پیش روی اتحاد سهجانبه
چشمانداز آینده
با توجه به موانع برشمرده، تحقق اتحاد سهجانبۀ پاکستان، عربستان و ترکیه در کوتاهمدت دور از انتظار است. با این حال، میتوان چند سناریو را برای آیندۀ این فرایند متصور شد:
سناریوی نخست، تداوم وضعیت کنونی است؛ بدین معنا که توافقنامۀ دفاعی عربستان و پاکستان بهصورت دوجانبه باقی بماند و ترکیه از طریق همکاریهای دفاعی موازی با هر دو کشور، از مزایای امنیتی بدون تعهدات رسمی بهرهمند شود. این سناریو گرچه کمهزینهترین گزینه برای آنکارا و ریاض است، اما پاکستان را از دستیابی به اهداف کلان خود محروم میکند.
سناریوی دوم، تغییر تدریجی مواضع عربستان در قبال تحولات منطقهای است. اگر هند بهسمت ائتلافهای امنیتی نزدیکتر با آمریکا و اسرائیل حرکت کند، ریاض ممکن است برای حفظ موازنه، ناگزیر به پذیرش ترکیه در پیمان شود. همچنین تنشهای آتی میان عربستان و ایران میتواند این کشور را بهسمت تقویت هرچه بیشتر این پیمان سوق دهد.
سناریوی سوم، تحول در رویکرد ترکیه و پذیرش پلتفرم امنیتی فراگیرتر بهجای یک پیمان محدود است. آنکارا ممکن است طرحی را ارائه دهد که ضمن حفظ چارچوب همکاریهای دوجانبه، نهاد هماهنگکنندۀ منطقهای را با عضویت کشورهای بیشتری ایجاد کند. چنین چارچوبی میتواند همزمان نگرانیهای پاکستان را کاهش دهد و برای عربستان نیز قابلقبولتر باشد.
سناریوی چهارم، ورود بازیگر جدید به معادلات است. کشورهایی مانند آذربایجان یا مالزی که با هر سه کشور روابط حسنه دارند، ممکن است بهعنوان اعضای جدید وارد پیمان شوند و ترکیب ائتلاف را تغییر دهند.
در مجموع بایستی گفت که فارغ از تحقق هریک از سناریوهای ذکرشده، آنچه مسلم است، ارادۀ پاکستان برای تغییر نظم امنیتی جنوب آسیا و جهان اسلام از طریق پیونددهی متحدان کلیدی خود است. اسلامآباد بهخوبی میداند که فرصتهای راهبردی زودگذرند و نباید تجربۀ تلخ پروژههای ناتمام با ایران را در این حوزه نیز تکرار کند.
نتیجهگیری
تلاش پاکستان برای پیوستن ترکیه به توافقنامۀ دفاعی استراتژیک با عربستان، فراتر از یک ابتکار دیپلماتیک ساده، بازتابدرک عمیق اسلامآباد از ضرورتهای امنیتی و ژئوپلیتیکی خود در برابر تهدیدات چندوجهی است. این تلاش نشاندهندۀ گذار پاکستان از سیاست خارجی مبتنی بر اتحادهای سنتی به دیپلماسی شبکهای و چندلایه است که در آن، متحدان گذشته با شرکای جدید در قالبهای ترکیبی بهکار گرفته میشوند. با این حال، تحقق این چشمانداز با موانع ساختاری، ادراکی و ژئوپلیتیکی جدی مواجه است که مهمترین آنها تفاوت در اولویتهای امنیتی، مخالفت عربستان، بیمیلی ترکیه و پیامدهای فرامنطقهای است.
پرسش اساسی آن است که آیا پاکستان میتواند بر این موانع فائق آید یا خیر. پاسخ تا حد زیادی به توانایی اسلامآباد در اقناع ریاض و آنکارا بستگی دارد؛ اقناعی که نیازمند بستههای پیشنهادی خلاقانه، تضمین منافع متقابل و صبر استراتژیک است. شاید نخستین گام، تغییر چارچوب مذاکرات از یک اتحاد محدود به یک «پیمان همکاری امنیتی چندمنظوره» باشد که هر کشور بتواند اولویتهای خاص خود را در آن دنبال کند.
در نهایت، آنچه مسلم است، جهان اسلام در آستانۀ تحولات جدیدی در حوزۀ امنیت جمعی قرار دارد و پاکستان مصمم است نقشی محوری در این تحولات ایفا کند. موفقیت یا عدم موفقیت این کشور در پروژۀ جذب ترکیه به پیمان دفاعی با عربستان، نه تنها بر آیندۀ روابط سه کشور، بلکه بر هندسۀ قدرت در مناطق غرب و جنوب آسیا تأثیری ماندگار بر جای خواهد گذاشت.
دکترای روابط بینالملل از دانشگاه تهران؛ عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و نماینده پیشین مجلس شورای اسلامی. سخنگوی اسبق کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و پژوهشگر برجسته حوزه سیاست خارجی، آسیا–پاسیفیک، چین، جنوب آسیا و امنیت منطقهای با سابقه گسترده تألیف و تحلیل در مجامع علمی و رسانهای
مشاهده پروفایل
دستیار هوشمند
پاسخ سریع و دقیق
