پاکستان و بریکس: تقابل آرزوها و واقعیت‌ها در سال ریاست هند

مقدمه

در سال ۲۰۲۶، هند سکان ریاست دوره‌ای گروه بریکس را در دست دارد؛ گروهی که اکنون با احتساب اعضای جدید، بیش از ۴۰ درصد جمعیت و نزدیک به یک سوم تولید ناخالص داخلی جهان را در دست دارد. در چنین شرایط حساسی، یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعاتی که دست‌اندکاران و تحلیلگران را به خود مشغول کرده، درخواست رسمی پاکستان برای پیوستن به این بلوک قدرتمند اقتصادی است. پاکستان از نوامبر ۲۰۲۳ رسماً خواهان عضویت در بریکس شده و با حمایت گسترده روسیه، چین، آفریقای جنوبی و برزیل روبه‌رو است، اما در مقابل، هند به عنوان عضو مؤسس و رئیس دوره‌ای گروه، در این راه سنگ‌اندازی می‌کند. این مقاله با نگاهی جامع ابعاد گوناگون این پرونده را بررسی می‌کند: از انگیزه‌های راهبردی اسلام‌آباد و فرصت‌هایی که عضویت در بریکس برای این کشور به ارمغان می‌آورد، تا موانع ژئوپلیتیکی و چالش‌های داخلی پاکستان. در پایان، چشم‌انداز آینده و سناریوهای محتمل ترسیم خواهد شد.

انگیزه‌های راهبردی پاکستان برای پیوستن به بریکس

پاکستان سال‌هاست که به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی خود و کاهش وابستگی به نهادهای مالی غربی مانند صندوق بین‌المللی پول (IMF) است. عضویت در بریکس این فرصت را به اسلام‌آباد می‌دهد تا از طریق بانک توسعه نوین (NDB) به منابع مالی ارزان‌قیمت و با شرایط کمتر مشروط دست یابد. پاکستان حتی برنامه خرید ۵,۸۸۲ سهم سرمایه‌ای  این بانک به ارزش ۵۸۲ میلیون دلار را اعلام کرده که از این مبلغ ۱۱۶ میلیون دلار به صورت پرداخت وام خواهد بود. چنین اقدامی می‌تواند جایگزین مناسبی برای وام‌های پُرهزینه و همراه با الزامات سخت” صندوق بین‌المللی پول” باشد.

همچنین یکی از مهم‌ترین اهداف پاکستان، کاهش وابستگی به دلار آمریکا در تجارت خارجی است. بریکس به طور جدی به دنبال گسترش تجارت با ارزهای ملی و ایجاد سازوکارهایی برای کنار زدن سلطه دلار است؛ موضوعی که برای پاکستان که همواره با کمبود شدید ذخایر ارزی مواجه بوده، حیاتی به شمار می‌رود. از سوی دیگر، عضویت در بریکس به پاکستان این امکان را می‌دهد تا به بازار داخلی عظیم این گروه متشکل از اعضایی مانند چین، روسیه، برزیل، هند، آفریقای جنوبی و دیگر اقتصادهای نوظهور دسترسی پیدا کند. این بازار عظیم می‌تواند زمینه‌ساز صادرات بیشتر محصولات پاکستانی، جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و انتقال فناوری‌های نوین باشد. گذشته از ملاحظات اقتصادی، اسلام‌آباد به دنبال ارتقای جایگاه دیپلماتیک خود در منطقه و جهان است. پاکستان در سال‌های اخیر نقش فعالی در کاهش تنش‌های غرب آسیا ایفا کرده و خود را به عنوان یک میانجی آرام میان ایالات متحده و ایران معرفی نموده است. این رویکرد هوشمندانه، اعتبار جهانی پاکستان را افزایش داده و موضع آن را برای پیوستن به بریکس تقویت کرده است. به عبارت دیگر، پاکستان می‌خواهد با عضویت در بریکس، صدای خود را در تصمیم‌گیری‌های مهم بین‌المللی بلندتر کند و نقش خود به عنوان یک قدرت منطقه‌ای اثرگذار را تثبیت نماید.

مخالفت هند و معمای اجماع

در مقابل انگیزه‌های پاکستان، هند به عنوان مانعی سرسخت ایستاده است. دهلی نو به صراحت اعلام کرده که هرگونه تصمیم برای گسترش بریکس باید مبتنی بر اجماع کامل میان اعضای موجود باشد و در شرایط کنونی، چنین اجماعی در مورد پاکستان وجود ندارد. تنش‌های تاریخی و اختلافات ارضی میان هند و پاکستان، به ویژه مسئله کشمیر، سال‌هاست که روابط دو کشور را تیره و تار کرده است. هند همچنین پاکستان را به حمایت از گروه‌های تروریستی فعال در خاک خود متهم می‌کند و معتقد است پذیرش پاکستان در بریکس می‌تواند به ابزاری برای سوءاستفاده از این نهاد بین‌المللی تبدیل شود.

فراتر از مسائل امنیتی، رقابت هند و پاکستان بر سر نفوذ منطقه‌ای نیز در این مخالفت نقش دارد. هند که خود را به عنوان رهبر جهان جنوب تلقی می‌کند، نمی‌خواهد سایه رقیب دیرینه‌اش بر این جایگاه سنگینی کند. به ویژه در سال ۲۰۲۶ که هند ریاست بریکس را بر عهده دارد، هرگونه گام مثبت به سوی پاکستان می‌تواند از نظر سیاسی برای دولت دهلی نو گران تمام شود. با این حال، مواضع هند تا چه میزان کارآمد است؟ پاکستان معتقد است که هند حتی در نشست‌های سازمان همکاری شانگهای (SCO) نیز تلاش کرده مسائل دوجانبه‌ای را مطرح کند که با اساسنامه این سازمان منافات دارد. حالا در بریکس نیز هند ممکن است همین رویه را دنبال کند. اما نکته کلیدی اینجاست که سایر اعضای قدرتمند بریکس ( چین، روسیه، برزیل و آفریقای جنوبی ) همگی از عضویت پاکستان حمایت می‌کنند. “فیصل نیاز ترمیزی”، سفیر پاکستان در روسیه، صریحاً گفته است: “روسیه همواره از این موضوع حمایت کرده است. چین از آن حمایت می‌کند. آفریقای جنوبی و برزیل نیز از آن حمایت می‌کنند. تنها یک کشور با عضویت پاکستان مخالفت می‌کند.» این حمایت جمعی می‌تواند فشار شدیدی بر هند وارد آورد، به ویژه که بریکس به دنبال تقویت نقش خود به عنوان نماینده کشورهای در حال توسعه است و رد درخواست یک کشور مهم مانند پاکستان می‌تواند پیامدهایی منفی برای وجهه این گروه به همراه داشته باشد.

فرصت‌های بالقوه برای بریکس در صورت پذیرش پاکستان

حال این پرسش مطرح می‌شود که اگر بریکس بر مخالفت هند فائق آید و پاکستان را بپذیرد، چه منافعی عاید این گروه خواهد شد؟ نخستین و مهم‌ترین فرصت، استفاده از موقعیت ژئواکونومیک ممتاز پاکستان است. این کشور با قرار گرفتن در همسایگی چین، ایران، افغانستان و هند، دروازه طبیعی ارتباط میان جنوب آسیا، خاورمیانه و آسیای مرکزی به شمار می‌رود. بندر گوادر که در چارچوب “کریدور اقتصادی چین و پاکستان” (CPEC) با سرمایه‌گذاری ۶۲ میلیارد دلاری ساخته شده، می‌تواند به عنوان یک شاهراه مهم برای حمل‌ونقل انرژی و کالا میان کشورهای حاشیه خلیج فارس و مراکز صنعتی چین عمل کند. همچنین پاکستان می‌تواند حلقه مفقوده اتصال زمینی میان روسیه و اقیانوس هند از طریق خاک افغانستان و پاکستان باشد. با عضویت پاکستان، بریکس به شبکه‌ای از کریدورهای ترانزیتی دست می‌یابد که هزینه تجارت میان اعضا را کاهش داده و زمان حمل‌ونقل را به شدت کم می‌کند.

از سوی دیگر، پاکستان جمعیتی جوان و رو به رشد دارد که می‌تواند منبع عظیم نیروی کار ماهر و بازار مصرفی برای محصولات کشورهای عضو باشد. صنایع نساجی، کشاورزی و فناوری اطلاعات پاکستان ظرفیت بالایی برای همکاری با سایر اعضای بریکس دارند. فراتر از اقتصاد، عضویت پاکستان پیام روشنی به جهان خواهد فرستاد: فارغ از اختلافات دوجانبه‌ای که بین برخی اعضا وجود دارد، بریکس به دنبال همکاری فراگیر با همه کشورهای  جهان جنوب است. در شرایطی که بیش از20 کشور دیگر نیز برای پیوستن به بریکس ابراز تمایل کرده‌اند، پذیرش پاکستان نشان‌دهنده تعهد جدی این گروه به اصل چندجانبه‌گرایی و مقابله با نظام تک‌قطبی خواهد بود. به عبارت دیگر، پاکستان می‌تواند به وزنه‌ای برای متعادل‌سازی نفوذ هند در درون خود بریکس تبدیل شود و از تمرکز بیش از حد قدرت در دهلی نو جلوگیری کند. چنین توازنی ممکن است برای خود هند نیز مفید باشد، زیرا این کشوررا به انعطاف بیشتر در سیاست‌های منطقه‌ای وادار خواهد کرد.

چالش‌های پیش روی پاکستان

هرچند چشم‌انداز عضویت در بریکس برای پاکستان فریبنده است، اما این کشور باید بر موانع سخت داخلی و خارجی غلبه کند. مهم‌ترین چالش، وضعیت شکننده اقتصاد پاکستان است. نرخ تورم در این کشور طی سال‌های اخیر به سطوح نجومی رسیده، ذخایر ارزی به شدت کاهش یافته و کسری بودجه مزمن گریبان‌گیر دولت را گرفته است. پاکستان برای جلوگیری از ورشکستگی مجبور شده بار دیگر به” صندوق بین‌المللی پول” تکیه کند و در ژوئیه ۲۰۲۵ بسته کمک ۷ میلیارد دلاری دیگری دریافت نموده است. این وابستگی شدید به غرب، استقلال عمل پاکستان را در پیوستن به بلوکی مانند بریکس که رقیب نهادهای مالی غربی تلقی می‌شود، محدود می‌کند. همچنین آمریکا که نفوذ قابل توجهی در” صندوق بین‌المللی پول” دارد، ممکن است فشارهایی را برای منصرف کردن پاکستان از عضویت در بریکس اعمال کند.

چالش دوم، بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی داخلی است. پاکستان سال‌هاست با تروریسم، خشونت‌های قومی و قبیله‌ای و تنش‌های نظامی میان ارتش و دولت‌های غیرنظامی دست‌به‌گریبان است. بریکس برای پذیرش یک عضو جدید، نه تنها به شاخص‌های اقتصادی بلکه به ثبات سیاسی و پایبندی به اصول حکمرانی خوب نیز توجه دارد. پاکستان باید بتواند نشان دهد که قادر به تأمین امنیت سرمایه‌گذاری‌های خارجی و حفظ نظم داخلی است. چالش سوم، رابطه تیره این کشور با هند است. حتی اگر پاکستان موفق به کسب عضویت در بریکس شود، حضور هند و پاکستان در یک نهاد بین‌المللی می‌تواند به صحنه کشمکش‌های دائم تبدیل شود و روند تصمیم‌گیری را فلج کند. بریکس نهادی نیست که بر پایه حل اختلافات دوجانبه طراحی شده باشد؛ بلکه بر همکاری اقتصادی و سیاسی متمرکز است. اگر هند و پاکستان نتوانند اختلافات خود را حداقل در چارچوب بریکس کنترل کنند، ممکن است عضویت پاکستان برای تمام اعضا هزینه‌بردار باشد. در نهایت، پاکستان باید خود را از نظر دیپلماتیک برای نقش جدیدی آماده کند: دیگر نمی‌تواند تنها به حمایت چین و روسیه تکیه کند، بلکه باید روابط خود با برزیل، آفریقای جنوبی و سایر اعضای جدید را نیز بازتعریف و تقویت نماید.

چشم‌انداز آینده و سناریوهای محتمل

با توجه به تحولات کنونی، سه سناریو برای آینده عضویت پاکستان در بریکس قابل تصور است. سناریوی نخست که خوش‌بینانه‌ترین حالت است، پذیرش کامل پاکستان به عنوان عضو اصلی در هجدهمین اجلاس سران بریکس در سپتامبر ۲۰۲۶ یا نوزدهمین اجلاس در سال  ۲۰۲۷ است. در این سناریو، فشار جمعی روسیه، چین، برزیل و آفریقای جنوبی به حدی است که هند مجبور به عقب‌نشینی یا دست‌کم اعلام عدم مخالفت می‌شود. منابع دیپلماتیک پیش‌بینی کرده‌اند که چنین نتیجه‌ای دور از انتظار نیست، به ویژه اگر پاکستان گام‌های عملی در جهت اعتمادسازی با هند بردارد و شفافیت بیشتری در مبارزه با تروریسم نشان دهد.

سناریوی دوم که محتمل‌تر به نظر می‌رسد، اعطای وضعیت «کشور شریک» به پاکستان است. بریکس اخیراً مفهوم کشور شریک را به عنوان پله‌ای برای عضویت کامل تعریف کرده است. پاکستان می‌تواند نخست با این وضعیت وارد بریکس شود، در برخی نشست‌ها و پروژه‌های اقتصادی مشارکت کند و پس از طی دوره‌ای آزمایشی و کاهش تنش با هند، به عضویت کامل ارتقا یابد. این راهکار می‌تواند صورت‌بندی قابل قبولی برای هند نیز باشد، زیرا عضویت کامل را به تعویق می‌اندازد اما درها را به روی همکاری‌های عملی می‌گشاید.

سناریوی سوم، ادامه وضع موجود و عدم پذیرش پاکستان در میان مدت است. در این حالت، هند موفق می‌شود اجماع را حفظ کند و پرونده عضویت پاکستان سال‌ها روی میز بماند. این سناریو برای پاکستان گران‌ترین گزینه است، زیرا نه تنها فرصت‌های اقتصادی را از دست می‌دهد، بلکه از نظر اعتبار بین‌المللی نیز ضربه می‌خورد. با این حال، به نظر می‌رسد با توجه به حمایت اکثریت اعضا و پویایی‌های ژئوپلیتیک جهانی، سناریوی دوم از همه محتمل‌تر باشد. همچنین نقش قدرت‌های بزرگ خارج از بریکس مانند عربستان سعودی، ایران و امارات متحده عربی که خود به تازگی به بریکس پیوسته‌اند، می‌تواند بر روند تصمیم‌گیری‌ها تأثیرگذار باشد. پاکستان روابط نزدیکی با کشورهای خلیج فارس دارد و ممکن است از نفوذ آن‌ها برای فشار بر هند استفاده کند. در مجموع، سال ۲۰۲۶ نقطه عطفی برای دیپلماسی پاکستان است و رهبران این کشور باید با هوشیاری کامل از فرصت ریاست هند بر بریکس( که همواره زمان تنش و رقابت است) برای پیشبرد منافع ملی خود بهره ببرند.

نتیجه‌گیری

عضویت پاکستان در بریکس یکی از پیچیده‌ترین و پرماجراترین پرونده‌های گسترش این گروه در دهه جاری است. از یک سو، انگیزه‌های اقتصادی و ژئوپلیتیک پاکستان برای پیوستن به این بلوک کاملاً منطقی و قابل درک است: دسترسی به منابع مالی ارزان، کاهش وابستگی به دلار، بهره‌مندی از بازار عظیم بریکس و ارتقای جایگاه دیپلماتیک. از سوی دیگر، مخالفت سرسختانه هند به عنوان رئیس دوره‌ای بریکس و وجود تنش‌های حل‌نشده تاریخی، کفه ترازو را به سمت بن‌بست سنگین می‌کند. با این حال، حمایت قاطع چهار عضو دیگر بریکس و نیاز گروه به نمایش قدرت جذب خود در میان کشورهای جنوب جهانی، شانس پاکستان را افزایش می‌دهد. برای موفقیت در این مسیر، اسلام‌آباد باید دو کار اساسی انجام دهد: نخست، اصلاحات اقتصادی پایدار و قابل باوری را به نمایش بگذارد تا اقتصاد شکننده خود را از وابستگی نجات دهد و دوم، با دیپلماسی فعال و هوشمندانه، تدریجاً تنش‌های خود با هند را مدیریت کرده و به دهلی نو نشان دهد که حضور پاکستان در بریکس تهدیدی برای امنیت و منافع هند نیست. در غیر این صورت، حتی با وجود حمایت پکن و مسکو، راه برای عضویت پاکستان بسته خواهد ماند. در هر حال، سرنوشت این درخواست در آینده تعیین خواهد شد. آنچه مسلم است، بریکس دیگر نمی‌تواند نسبت به خواست دومین کشور پرجمعیت جنوب آسیا بی‌تفاوت بماند و زمان آن رسیده که اعضای این گروه، میان توسعه و اجماع، منافع ملی و جمعی، توازنی نو برقرار کنند.