گفت‌وگوی اختصاصی محمد حسین باقری با سفیر جمهوری اسلامی پاکستان در ایران

مقدمه

روابط ایران و پاکستان با یک تناقض دیرپا روبه‌روست: هرچه پشتوانه تاریخی و فرهنگی این رابطه عمیق است، فاصله میان ظرفیت و واقعیت آن همچنان چشمگیر است. بحران ژانویه ۲۰۲۴ این شکاف را به شکلی کم‌سابقه آشکار کرد؛ هرچند مهار سریع آن نشان داد تهران و اسلام‌آباد همچنان از ظرفیت بالایی برای مدیریت اختلافات برخوردارند.

امروز اما افغانستان به یکی از مهم‌ترین آزمون‌های این رابطه تبدیل شده است. در یکی از صریح‌ترین بخش‌های این گفت‌وگو، سفیر پاکستان با اشاره به نگرانی اسلام‌آباد از فعالیت تحریک طالبان پاکستان (TTP) و ارتش آزادی‌بخش بلوچستان (BLA)، از ایران می‌خواهد از نفوذ خود بر حاکمان کنونی افغانستان برای کمک به پایان دادن به آنچه او «جنگ نیابتی علیه پاکستان» می‌نامد، استفاده کند.

در این گفت‌وگوی اختصاصی، محمد حسین باقری، مدیر اندیشکده اقبال، با جناب آقای عمران احمد صدیقی سفیر جمهوری اسلامی پاکستان در ایران، از درس‌های بحران ۲۰۲۴ و آینده افغانستان تا موانع تجارت، اتصال منطقه‌ای، شناخت متقابل دو ملت و افق روابط در سال ۲۰۳۵ سخن گفته است؛ گفت‌وگویی حول یک پرسش اساسی: آیا ایران و پاکستان می‌توانند سرمایه تاریخی خود را به یک مشارکت راهبردی برای آینده تبدیل کنند؟

محمد حسین باقری: جناب آقای سفیر، مأموریت شما در تهران در مقطعی آغاز شده که هم روابط ایران و پاکستان و هم محیط پیرامونی دو کشور با تحولات مهمی روبه‌روست. با توجه به این شرایط، مهم‌ترین اولویت‌های شما در مأموریت تهران چیست و دوست دارید در پایان این دوره، چه تغییری در روابط دو کشور ایجاد شده باشد؟

سفیر پاکستان: روابط پاکستان و ایران بر بستری عمیق از اشتراکات تمدنی، ارزش‌های فرهنگی و آرمان مشترک برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز منازعات منطقه‌ای استوار است. طی دهه‌های گذشته، دو کشور همواره کوشیده‌اند مناسبات دوجانبه خود را در حوزه‌های مختلف تقویت کنند.

امروز منطقه در نقطه عطفی قرار گرفته است که از یک سو می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای همکاری ایجاد کند و از سوی دیگر، چالش‌های خاص خود را نیز به همراه دارد. دو کشور ما باید برای تعمیق تفاهم پیرامون مسائل مرتبط و در میان کشورهای برادر منطقه، همکاری مشترک داشته باشند.

همچنین باید بررسی کنیم که چگونه می‌توان زیرساخت‌های سیاستی و فیزیکی موجود را برای تسهیل تجارت میان دو کشور تقویت کرد. هدف مشترک ما باید افزایش تجارت، گسترش ارتباطات مردم با مردم و تقویت تعاملات فرهنگی باشد. باید در جهت ساختن رابطه‌ای حرکت کنیم که مشخصه‌های آن همکاری نزدیک اقتصادی، اتصال و ارتباطات گسترده‌تر و شکل‌گیری نظمی مسالمت‌آمیز در منطقه باشد.

محمد حسین باقری: ایران و پاکستان از پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی، مذهبی و جغرافیایی برخوردارند، اما سطح روابط، به‌ویژه در حوزه اقتصادی، همچنان با ظرفیت واقعی دو کشور فاصله دارد. به نظر شما چه عواملی مانع تبدیل این نزدیکی تاریخی به یک مشارکت عمیق‌تر و پایدارتر شده است؟

سفیر پاکستان: روابط دوجانبه ما فرصت‌های فراوانی در اختیار دو کشور قرار می‌دهد، هرچند چالش‌هایی نیز در این مسیر وجود دارد. این چالش‌ها تا حدی محصول پیچیدگی‌های سیاست منطقه‌ای و جهانی هستند. دو کشور ناگزیرند روابط خود را در بستری متأثر از دغدغه‌های امنیتی، محدودیت‌های اقتصادی، مشکلات ناشی از تحریم‌ها و پویایی‌های در حال تغییر منطقه‌ای پیش ببرند.

با این حال، ما تماس‌ها و رایزنی‌های نزدیک خود را با هدف مواجهه با این چالش‌ها حفظ کرده‌ایم. تلاش مشترک دو کشور بر این بوده است که روابط دوجانبه را تا حد امکان از آثار تحولات و رقابت‌های منطقه‌ای مصون نگه دارند و هم‌زمان برای تعمیق اعتماد متقابل تلاش کنند.

اعتماد متقابل، رایزنی‌های مستمر و برخورداری از اراده سیاسی قوی می‌تواند چارچوب لازم را برای شکل‌گیری مشارکتی فراهم کند که هدف آن تحقق منافع و اهداف مشترک دو کشور باشد.

محمد حسین باقری: در ژانویه ۲۰۲۴، ایران و پاکستان یکی از کم‌سابقه‌ترین بحران‌های روابط دوجانبه را تجربه کردند و دو کشور در فاصله‌ای کوتاه اهدافی را در خاک یکدیگر مورد حمله قرار دادند؛ با این حال، بحران با سرعت قابل توجهی مهار شد. مهم‌ترین درس آن تجربه برای تهران و اسلام‌آباد چه بود و برای جلوگیری از تکرار چنین وضعیتی چه باید کرد؟

سفیر پاکستان: آن مقطع، بی‌تردید لحظه آسانی برای روابط دوجانبه نبود؛ اما هر دو طرف به‌سرعت به اهمیت و حساسیت شرایط پی بردند و با نشان دادن رفتار مسئولانه در سطح دولت‌ها، برای مدیریت وضعیت اقدام کردند.

هر دو کشور درک می‌کنند که آن رویداد نمی‌تواند تعریف‌کننده روابط دوجانبه ما باشد و امنیت در مناطق مرزی را می‌توان از طریق همکاری تقویت کرد. از همین رو، تلاش‌ها برای تقویت سازوکارهای همکاری موجود ادامه دارد؛ سازوکارهایی که برای جلوگیری از شکل‌گیری بحران‌های مشابه در آینده ضروری هستند.

هر دو طرف می‌دانند که آنچه اکنون به آن نیاز داریم، ایجاد ضمانت‌ها و سازوکارهای حفاظتی مستحکم‌تر برای جلوگیری از بروز بحران‌های آینده است.

محمد حسین باقری: پاکستان هم‌زمان روابط مهمی با چین، عربستان سعودی، کشورهای خلیج فارس و دیگر بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی دارد. در معماری جدیدی که در منطقه در حال شکل‌گیری است، ایران چه جایگاهی در نگاه راهبردی پاکستان دارد؟ آیا گسترش سایر مشارکت‌های پاکستان می‌تواند بر روابط اسلام‌آباد با تهران تأثیر بگذارد؟

سفیر پاکستان: پاکستان از روابط بسیار خوبی با شرکای منطقه‌ای خود برخوردار است و ایران نیز شریکی مهم در چشم‌انداز پاکستان برای ایجاد منطقه‌ای به‌هم‌پیوسته محسوب می‌شود.

مشارکت‌های رو به گسترش پاکستان با کشورهای مختلف را نباید در تقابل با یکدیگر دید؛ بلکه این روابط می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.افزایش اتصال منطقه‌ای، همکاری نزدیک اقتصادی و استمرار گفت‌وگو می‌تواند زمینه را برای همکاری‌های گسترده‌تر در سراسر منطقه فراهم سازد.

محمد حسین باقری: با وجود مرز مشترک، بازارهای بزرگ دو کشور و ظرفیت‌های قابل توجه در حوزه انرژی و تجارت، روابط اقتصادی ایران و پاکستان همچنان بسیار پایین‌تر از ظرفیت بالقوه است. مهم‌ترین موانع موجود چیست و چه اقدامات مشخصی می‌تواند این وضعیت را تغییر دهد؟

سفیر پاکستان: یکی از مهم‌ترین موانع تجارت دوجانبه، محیط مقرراتی است؛ از جمله تغییرات ناگهانی در چارچوب‌های قانونی و مقرراتی، اعمال موانع غیرتعرفه‌ای، محدودیت در مجوزهای وارداتی و سازوکارهای بهداشتی و قرنطینه‌ای محصولات.

مشکلات لجستیکی در مرز و محدودیت‌های کانال‌های بانکی و مالی نیز آثار منفی بر تجارت دارند. تقاضا و حسن‌نیت لازم وجود دارد، اما باید از این ظرفیت‌ها به شکل بهینه استفاده کرد.

دو طرف به جای بحث کلی درباره «موانع تجاری»، باید مشکلات مربوط به موانع مشخص هر کالا را شناسایی و حل کنند. همچنین باید با کاهش زمان جابه‌جایی کالا از مرز، کارآمدی تردد مرزی افزایش یابد و بازارچه‌های مرزی به مراکز مؤثر و واقعی تجارت تبدیل شوند.

در کنار این اقدامات، می‌توان نشست‌های منظم و بخشیِ بنگاه‌به‌بنگاه (B2B) را با حمایت اتاق‌های بازرگانی و سازمان‌های تجاری دو کشور برگزار کرد.

محمد حسین باقری: مرز ایران و پاکستان اغلب از زاویه مسائل امنیتی دیده شده است، در حالی که همین جغرافیا می‌تواند به بستری برای انرژی، ترانزیت، تجارت و اتصال منطقه‌ای تبدیل شود. چه پروژه‌هایی می‌توانند در کوتاه‌مدت مرز مشترک را از یک چالش به یک مزیت اقتصادی تبدیل کنند؟

سفیر پاکستان: همکاری پاکستان و ایران در حوزه‌های انرژی، بازارچه‌های مرزی، حمل‌ونقل، بنادر و ترانزیت منطقه‌ای از ظرفیت بسیار بالایی برای هر دو کشور برخوردار است؛ زیرا ما از نظر جغرافیایی به یکدیگر متصل هستیم.

در کوتاه‌مدت، دو کشور می‌توانند بر پروژه‌هایی تمرکز کنند که ارزش و کارآمدی بازارچه‌های مرزی را افزایش دهند، ارتباطات جاده‌ای و ریلی را بهبود بخشند و همکاری میان گوادر و دیگر بنادر را مورد توجه قرار دهند.

از این طریق، جغرافیا می‌تواند به سرمایه‌ای اقتصادی برای پیوند دادن دو کشور تبدیل شود.

محمد حسین باقری: تحولات افغانستان مستقیماً بر امنیت و منافع هر دو کشور ایران و پاکستان تأثیر می‌گذارد. در شرایطی که اسلام‌آباد نسبت به فعالیت گروه‌های مسلح از خاک افغانستان نگرانی‌های جدی دارد، چه زمینه‌ای برای شکل‌گیری یک دستورکار مشترک میان تهران و اسلام‌آباد درباره افغانستان وجود دارد و ایران چه نقشی می‌تواند ایفا کند؟

سفیر پاکستان: نگرانی اصلی پاکستان، استمرار حملات تروریستی از آن سوی مرز است. طالبان نباید اجازه دهد خاک افغانستان مورد استفاده گروه‌های تروریستی قرار گیرد؛ به‌ویژه گروه‌هایی همچون تحریک طالبان پاکستان (TTP) و ارتش آزادی‌بخش بلوچستان (BLA) که در کشتار شهروندان بی‌گناه پاکستانی نقش داشته‌اند.

اتصال منطقه‌ای و کریدورهای تجاری تنها در محیطی عاری از تروریسم امکان رشد و شکوفایی خواهند داشت.

ایران نیز می‌تواند از نفوذ خود برای متقاعد کردن حاکمان کنونی طالبان در افغانستان استفاده کند تا جنگ نیابتی آنان علیه پاکستان را فوراً متوقف کنند.

محمد حسین باقری: با وجود قرن‌ها پیوند تاریخی و فرهنگی، به نظر می‌رسد شناخت جامعه ایران از پاکستان امروز و شناخت جامعه پاکستان از ایران معاصر همچنان محدود است. چگونه می‌توان روابط فرهنگی را از سطح برنامه‌های تشریفاتی فراتر برد و شناخت واقعی‌تری میان دو ملت ایجاد کرد؟

سفیر پاکستان: پاسخ این مسئله، تلاش مشترک برای ایجاد جامعه‌ای مبتنی بر منافع مشترک است که از تعاملات صرفاً تشریفاتی فراتر برود؛ هرچند همین تعاملات نیز اهمیت خود را دارند.

دو کشور باید مردم خود را تشویق کنند که مستقیماً با یکدیگر ارتباط برقرار کنند؛ اندیشکده‌ها با اندیشکده‌ها، انجمن‌های هنرمندان و نویسندگان و همچنین گروه‌های حرفه‌ای و نیروهای ماهر باید ارتباط بیشتری با هم داشته باشند.

ما در حال حرکت در همین مسیر هستیم و ارتباط میان اندیشکده‌های دو کشور نخستین گام در این زمینه است. همچنین در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری نمایشگاهی جامع درباره تاریخ باستان، قرون میانه و تاریخ معاصر پاکستان در شهرهای مختلف ایران هستیم. هدف این برنامه، معرفی پاکستان به بخش‌های مختلف جامعه ایران است.

گام‌های بعدی می‌تواند شامل مشارکت میان دانشگاه‌ها، پروژه‌های پژوهشی مشترک و همکاری گسترده‌تر در حوزه گردشگری باشد.

محمد حسین باقری: علامه محمد اقبال شاید یکی از مهم‌ترین پل‌های تمدنی میان ایران و پاکستان باشد؛ شخصیتی که بخش مهمی از اندیشه و شعر خود را به فارسی بیان کرده و در هر دو کشور جایگاهی ویژه دارد. چگونه می‌توان اقبال را از یک نماد تاریخی به بستری زنده برای نزدیک‌تر کردن نسل جدید دو کشور تبدیل کرد؟

سفیر پاکستان: اقبال برای هر دو کشور پاکستان و ایران منبع الهام است و میزان شناخت آثار و اندیشه اقبال در ایران چشمگیر است.

هیچ ابتکار منفردی از سوی سفارت نمی‌تواند به‌تنهایی ادای دینی درخور به سهم اقبال در منظومه فرهنگی مشترک ما باشد. با این حال، برای سال آینده در حال برنامه‌ریزی برای انتشار کتابی شامل آثار نقاش برجسته پاکستانی، اسلم کمال، درباره اقبال هستیم.

نهادهای ایرانی نیز فعالیت‌های بسیار ارزشمندی درباره اقبال انجام می‌دهند و ما با آنها نیز همکاری خواهیم کرد تا به گسترش هرچه بیشتر پیام اقبال کمک کنیم.

محمد حسین باقری: اگر از مسائل روزمره روابط فاصله بگیریم و به افق ۲۰۳۵ نگاه کنیم، ایران و پاکستان را در چه نقطه‌ای می‌بینید؟ چه تصمیم یا چشم‌انداز راهبردی‌ای امروز لازم است تا طی یک دهه آینده این رابطه از «ظرفیت بالقوه» به یک مشارکت واقعی و پایدار تبدیل شود؟

سفیر پاکستان: منطقه در حال دگرگونی است و همراه با آن، سیاست‌های بین‌المللی در حوزه‌های سیاسی و امنیتی نیز احتمالاً دستخوش تغییر خواهند شد.

دو طرف باید رایزنی‌های دوجانبه خود را افزایش دهند و برای تقویت مشارکتی که در حوزه‌های مختلف بر سر آن توافق دارند، اقدامات مشخص و عملی انجام دهند.

طبیعتاً در آغاز این مسیر با چالش‌های متعددی مواجه خواهیم شد. دو کشور باید اقدامات لازم را برای پیش‌بینی این چالش‌ها و مواجهه با آنها انجام دهند.

برای دستیابی به هدف مطلوب، یک تصمیم منفرد کفایت نمی‌کند؛ آنچه ضرورت دارد، صداقت کامل و برخورداری از یک چشم‌انداز راهبردی مشترک است.