روابط دو کشور آمریکا و پاکستان و منافع ایران

همبستگی مردم پاکستان با مردم ایران پیشینه دیرینه‌ دارد. دو کشور در بسیاری از عناصر فرهنگی از سنت‌ها و آداب و رسوم تا شعر، زبان، اساطیر و چهره‌های علمی اشتراکات عمیقی دارند. پاکستان نیز بخشی از حوزه تمدنی ایران به‌شمار می‌رود. این میراث مشترک، سرمایه‌ای ارزشمند برای هر دو ملت است، سرمایه‌ای که حکمرانان پاکستان را به سمت توجه به ایران و استمرار رابطه دوستانه بین دو دولت وامی‌دارد. ازهمین‌رو، آن‌ها تحت فشار افکار عمومی نیز قرار دارند تا در برابر سیاست‌هایی مقاومت کنند که قدرت‌های خارجی علیه ایران انجام می‌‌دهند؛ چراکه این همبستگی در راستای منافع ملی خود پاکستان نیز قرار می‌گیرد.

مسئولان ایران نیز به این موضوع واقف بوده و تلاش کرده‌اند سطح روابط با پاکستان را ارتقا دهند. درعین‌حال بقا و منافع ملی پاکستان در گرو ایجاد نوعی توازن در سیاست خارجی این کشور در روابطش با ایران و آمریکا بوده است. حکمرانان نظامی و سیاسی پاکستان نیز دارای مهارت و تجربه لازم برای حفظ چنین توازنی بوده‌اند.

پاکستان از بدو ظهور به‌عنوان یک کشور در صحنه جغرافیای سیاسی جهان، درگیر منازعه بقا بوده است. این کشور در روزهای نخست استقلال با حمله هند و مسئله جدایی کشمیر روبه‌رو شد و پس از آن جنگ‌های بزرگ و کوچک متعددی را با هندوستان تجربه کرد. این در حالی است که گروه‌های قدرتمند و بانفوذی در سیاست هند وجود دارند که همچنان به الحاق پاکستان به خاک هند با توسل به زور باور دارند. هم‌زمان پاکستان با جدایی‌طلبی در بلوچستان و نیز منازعات مرزی و سرزمینی با افغانستان پیرامون مسئله پشتونستان، از آغاز استقلال تاکنون دست‌به‌گریبان بوده است. نظامیان پاکستان حل این چالش مهم امنیتی و مرزی را در روی کار آمدن حاکمانی همسو با خود در کابل می‌‌دانسته‌اند؛ به‌گونه‌ای که بتوانند از قدرتمندشدن دولت درکابل جلوگیری کند.

با چنین ملاحظاتی، از زمان استقلال این کشور و با‌توجه‌به دشمنیِ هند، که هم‌راستا با اتحاد جماهیر شوروی بود، سیاست پاکستان، تعامل فعال با بلوک غرب و برقراری روابط نزدیک نظامی، سیاسی و امنیتی با آمریکا بوده است. یادآور می‌‌شود که سیاست ایرانِ پهلوی در مواجهه با پاکستان نیز همسو با روابطش با آمریکا بود.

منافع پاکستان از رابطه با آمریکا

این همکاری و تعامل نزدیک با آمریکا در دورره‌های مختلف با فراز و نشیب‌هایی ادامه یافته است، تا آنکه در بحبوحه مبارزه غرب با ارتش سرخ در افغانستان و سپس در جریان مبارزه با تروریسم، آمریکا از پاکستان به‌عنوان «متحد غرب خارج از ناتو» یاد کرد.

در این چارچوب، پاکستان کمک‌های نقدی قابل‌توجهی از آمریکا در دو بخش نظامی و غیر‌نظامی دریافت کرده که شامل کمک‌های نقدی مستقیم به ارتش نیز بوده است. در مقابل، پاکستان همواره تلاش کرده تا حدی با سیاست‌های خاورمیانه‌ای آمریکا همراهی کند. همچنین، پاکستان در پناه این چتر حمایتی توانست به سلاح هسته‌ای دست یابد.
ازآنجاکه پاکستان مبتکر و واسطه اصلی برقراری روابط بین چین کمونسیت و آمریکا در دهه 1970 بوده، توانسته است هم‌زمان روابط عمیق و استرتژیکی را با چین حفظ کرده و از منافع این پیوند بهره‌مند شود.
هند، دشمن اصلی و تهدید اساسی علیه بقای پاکستان، طی چند دهه اخیر روابط راهبردی با آمریکا برقرار کرده است. این در حالی است که در گذشته اتحاد جماهیر شوروی در تعاملات بین‌المللی هند نقش مهمی داشت؛ چنان‌که در قرارداد شیملا پس از جنگ 1972 بین دو کشور، شوروی نقش اصلی را در متارکه جنگ، برقراری آتش‌بس و انعقاد این معاهده ایفا کرد. بااین‌حال، بهبود روابط هند و آمریکا و سپس وقوع جنگ کارگیل در سال ۱۹۹۹که خطر درگیری هسته‌ای را قریب‌الوقوع کرده بود، موجب شد آمریکا با میانجی‌گری مانع گسترش جنگ شود و هند را به پذیرش متارکه ترغیب کند.

همین وضعیت در دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ نیز تکرار شد و آمریکا نقش میانجی‌گری و برقراری آتش‌بس بین دو کشور را بر عهده ‌گرفت. استقبال پاکستان از نقش ترامپ در درگیری بهار امسال و در مقابل مقاومت هند در برابر سیاست تعرفه‌ای ترامپ، فرصت تازه‌ای برای پاکستان فرهم کرد تا روابط خود را با آمریکا گسترش دهد و منافع تازه‌ای برای آمریکا در پاکستان تعریف کند.

مخالفت هند با درخواست ترامپ مبنی‌بر توقف خرید نفت از روسیه و بی‌اعتنایی هند به توصیه‌های آمریکا در در نخریدن تسلیحات روسی، روابط دو کشور را وارد مرحله‌ای تازه کرده است، مرحله‌ای که یکی از آثار آنف توجه دوباره ترامپ به پاکستان به‌عنوان اهرمی برای فشار بر هند است.

تهدید هند به بستن سرچشمه‌های رودخانه سند، که در دهه 1960 با وساطت بانک جهانی قرارداد تقسیم آب آن منعقد شده بود و هند در درگیری چند ماه قبل آن را ملغی کرد، نگرانی مهمی برای پاکستان ایجاد کرده است. این کشور معتقد است تنها آمریکا می‌تواند بر هند فشار وارد آورد و مانع از عملی‌شدن این تهدید شود.
پاکستان علاوه ‌بر استحکام دفاعی در برابر دشمن، در تلاش است با بازدارندگی از طریق دیپلماسی و با ایجاد منافع چند‌جانبه، از شکل‌گیری اراده‌ای برای ضربه‌زدن به تأسیسات هسته‌ای خود جلوگیری کند. این کشور آمریکا را تنها قدرتی می‌داند که می‌تواند چنین بازدارندگی‌ای ایجاد کند، چنانچه در سال‌های گذشته اسرائیل تهدید کرده بود تأسیسات هسته‌ای پاکستان را، که آن را «بمب اسلامی» می‌نامید، هدف قرار خواهد داد، ولی آنچه مانع از وقوع آن شد، مخالفت آمریکا بود.
پاکستان تلاش کرده آمریکا توازنی در روابط بین هند و پاکستان به ‌وجود آورد، اما علی‌رغم ناکامی سالیان اخیر، پاکستان همچنان خواستار رعایت برخی ملاحظات در تعاملات این کشور با هند بوده و همواره آماده است تا تعاملات خود با آمریکا را در سطح و عمق افزایش دهد.
پاکستان همچنین خواستار حمایت آمریکا در طرح موضوع کشمیر در سطح مجامع بین‌المللی برای کاهش فشار هند به مردم کشمیر است.
این کشور از آمریکا می‌خواهد خط لوله گاز ایران ـ پاکستان از تحریم‌ها مستثنا شود و در صورت عدم امکان، آمریکا از طریق همکاری در حوزه انرژی خسارات ناشی از این تحریم را جبران کند.
پاکستان درصدد است با گسترش روابط با آمریکا، حساسیت واشنگتن نسبت به روابط اسلام‌آباد با چین، روسیه و ایران را کاهش دهد.
به‌طورکلی، سیاست پاکستان در تعامل با قدرت‌های بزرگ به‌ویژه آمریکا ایجاد مزیت نسبی برای خود است تا به ازای خدماتی که برای آن‌ها فراهم می‌کند امنیت و منافع ارتش و کشور را تأمین کند. این سیاست همراهی با بلوک غرب در جنگ سرد شروع شد و تاکنون ادامه داشته است. به‌نظر می‌رسد در دور دوم ریاست‌جهموری ترامپ، مزیت نسبی جدید برای پاکستان در حال تعریف‌شدن است.

خواسته‌های آمریکا از پاکستان

همراهی پاکستان با سیاست‌های کلی آمریکا، ازجمله تعریف این کشور به‌عنوان خط مقدم جبهه «جهان آزاد» علیه کمونسیم و بعدها مبارزه با تروریسم، و نیز اعطای تسهیلات ترانزیتی و لجیستیکی در خاک خود در دوره اشغال افغانستان
همکاری نزدیک اطلاعاتی و امنیتی با پاکستان در مورد گروه‌های معاند با آمریکا؛
تسهیل ارتباط آمریکا با کشورهای آسیای مرکزی و همکاری در قالب یک پیمان؛
تلاش برای تضعیف روند روبه‌رشد روابط پاکستان با ایران و نگرانی از مواضع آن کشور در جنگ «دوازده روزه»؛
استفاده از معادن پاکستان برای تأمین مواد معدنی کمیاب مورد نیاز در رقابت با چین؛
تأثیر‌گذاری بر روابط راهبردی پاکستان و چین به‌گونه‌ای که این روابط به‌طور کامل در انحصار چین قرار نگیرد و امکان تضعیف آن در آینده وجود داشته باشد؛
استفاده از ظرفیت‌های پاکستان در مناسبات آمریکا و افغانستان و پیشبرد سیاست‌های خود؛
رصد نزدیک فعالیت‌های هسته‌ای پاکستان و تلاش برای مشارکت در روند عدم‌اشاعه و همچنین مدیریت زرادخانه هسته‌ای این کشور؛
ترغیب پاکستان به عادی‌سازی روابط با اسرائیل در قالب «پیمان ابراهیم»، هرچند انتظار می‌رود موضع پاکستان در این موضوع تابع سیاست‌های عربستان باشد.

منافع ایران در روابط با پاکستان

آمریکا در روابط خود با پاکستان می‌کوشد بر سیاست‌های اسلام‌آباد نسبت به ایران اثر بگذارد؛ از‌این‌رو ایران باید با دیدارها و گفت‌وگوهای مستمر، سوءتفاهم‌ها را برطرف کرده و سطح تعاملات را گسترش دهد. وضعیت مطلوب آن است که خاک پاکستان به صحنه رقابت ایران و آمریکا تبدیل نشود و دو طرف بر احترام به منافع یکدیگر توافق کنند؛
پاکستان در حوزه نفوذ فرهنگی و تمدنی فلات ایران قرار دارد و تاریخ و اساطیر مشترکی با ایران دارد. این پیوندها با اشتراکات مذهبی تقویت شده و همبستگی مردم دو کشور را عمق می‌بخشد؛
این همبستگی مردمی مانع از شکل‌گیری سیاست‌هایی علیه تمامیت ارضی و منافع کلان ایران در پاکستان می‌شود. در این زمینه سفر رئیس‌جمهوری و مقامات ارشد ایران معنایی روشن دارد و در جهت تقویت این روابط تلقی می‌گردد؛
افزایش اعتمادسازی در حوزه‌های سیاسی بین‌المللی و امنیتی؛
استفاده از توان ایران در صادرات خدمات فنی و مهندسی در پروژه‌های توسعه‌ای پاکستان؛
حفط میراث تمدنی، زبان فارسی و بزرگان ادب فارسی در پاکستان؛
استفاده از ظرفیت بازار ۲۵۰ میلیونی پاکستان برای کالاهای ایرانی؛
حفظ ثبات، صلح و توسعه اقتصادی در پاکستان به‌منظور جلوگیری از مهاجرت گسترده و هجوم جمعیت بیکار و فقیر به سمت مرزهای ایران و پیشگیری از فروپاشی سیاسی یا اقتصادی آن کشور؛
استفاده از نیاز پاکستان به انرژی ایران برای ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی؛
تهیه مواد کشاورزی و کالاهای اساسی مورد نیاز ایران از پاکستان؛
بهره‌مندی متقابل از ظرفیت‌های ترانزیتی و کریدوری یکدیگر؛
مقابله با قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمان‌یافته و قاچاق کالا؛
مبارزه مشترک با افراطی‌گری و تروریسم؛
همکاری دو طرف در مقابله با گروه‌های تجزیه‌طلب و تقویت کنترل مرزی؛
تقویت همکاری‌های آموزشی و نظامی؛
توسعه اقتصادی بلوچستان با هدف از بین‌بردن زمینه‌های جذب نیرو توسط گروه‌های افراطی؛
ایجاد توازن در روابط ایران با هند برای دستیابی به منافع بهینه؛
تقویت روابط فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای با گروه‌های علاقه‌مند به ایران در چارچوب روابط با دولت‌های ایالتی و فدرال پاکستان؛
اعتمادسازی بین نهادهای امنیتی و اطلاعاتی دو کشور؛
کاهش امنیت‌سازی روابط فرهنگی بین دو کشور؛
تعریف پروژه‌های سه‌جانبه با چین؛
گسترش همکاری‌ها در مجامع بین‌المللی و منطقه‌ای؛
گسترش روابط مردمی، گردشگری مذهبی و دیپلماسی عمومی؛ ازجمله تولید فیلم و سریال بر پایه اساطیر مشترک همچون شخصیت اقبال و همکاری‌های رسانه‌ای بین دو کشور.