نقش بزرگراه قره قروم در ارتقاء مناسبات ژئواکونومیک پاکستان

مقدمه

بزرگراه ها و مسیرهای زمینی همواره پیامدهای مهمی را برای اقتصاد منطقه‌ای و جهانی به همراه دارند. آنها کماکان به عنوان ارزان‌ترین و مطمئن‌ترین مسیرهای ترانزیت اتصال به بازارهای بین المللی در نظر گرفته می شوند که تحت اولویت‌های ملی استراتژیک دولت ها قرار دارند. در این راستا بزرگراه قره قروم به عنوان یک ابتکار منطقه‌ای متحول‌کننده که برای ایجاد یک شبکه تجاری پایدار طراحی شده است، علاوه بر ایجاد فرصت‌های اقتصادی-تجاری موثر برای منطقه، به ارتقاء موضع ژئوپلیتیک دو کشور چین و پاکستان کمک خواهد کرد و آن دو کشور را در نقش بازیگران مطرح استراتژیک در صحنه ژئواکونومیک منطقه ای تثبیت می کند. ضمن اینکه عملیاتی شدن همه جانبه این بزرگراه نشانه روشنی از افزایش نفوذ و موقعیت غالب ژئواکونومیک چین در مقابل هند در منطقه آسیای جنوبی از یک سو و برای پاکستان زمینه ساز فرصت‌های برای تاب‌آوری اقتصادی و ایجاد یک قطب اقتصادی کلیدی در منطقه فراهم می آورد. به هر حال جهت‌گیری سیاست های جهانی ژئواکونومیک چین از یک هم‌افزایی استراتژیک با تمایل پاکستان برای توسعه اتصال بین منطقه‌ای در یک فضای جغرافیایی مشترک تقریباً هم‌پوشان است، از این رو  بزرگراه قره قروم می تواند فرصت های ژئواکونومیکی را برای ایجاد و ارتقاء نفوذ پاکستان به سمت حوزه وسیع‌تر از منطقه آسیای جنوبی پدید آورد.

محیط شناسی

مرتفع ترین بزرگراه بین المللی جهان (4800 متر در گردنه خنجراب) به طول 1300کیلومتر که بین غرب چین (413کیلومتر) و پاکستان(887کیلومتر) قرار دارد به بزرگراه قره قروم یا بزرگراه دوستی چین-پاکستان معروف است. ساخت این بزرگراه در سال 1959 آغاز شد و پس از 27 سال حفاری و ساخت و ساز در سال 1979 تکمیل و در سال 1986 به روی عموم باز گردید.این بزرگراه از شهر کوچک حسن ابدال در نزدیکی راولپندی و اسلام آباد شروع و با عبور از گذرگاه هاریپور، ابوت آباد، مانسهره، بشام، داسو، چیلاس، جاگلوت، گلگت، هنزه، نگر، سوست و خنجراب به کاشغر چین(شهری که به تهران نزدیک تر از پکن است) ختم می شود. بدین ترتیب این بزرگراه از استان های پنجاب، خیبر پختونخوا و گلگت-بالتستان پاکستان عبور و به منطقه خودمختار اویغور سین کیانگ می رسد. این بزرگراه با تکنولوژی روز ساخته شده و طبق آخرین آمار دارای 105 پُل و 6 تونل است.

این بزرگراه از میان ناهموارترین و صعب العبورترین مناطق آسیا مانند کوه های پامیر، هندوکش، کونلون و رشته کوه قره قروم عبور می کند. از این منظر این بزرگراه صرفا یک جاده نیست بلکه با چشم اندازی وسیع از رودخانه ها، آبشارها، مراتع و یخچال های طبیعی فراوان، دروازه بهشت لقب گرفته است.

جاده ای که زمانی مسیر مهم جاده ابریشم بود و شبه قاره هند را به چین متصل می کرد، امروز هشتمین عجایب جهان در نظر گرفته می شود، زیرا ارتفاع و شرایط سختی که برای ساخت و ساز آن انجام گرفت، بزرگراه را  به یک شاهکار معماری تبدیل کرده است. علیرغم اینکه یک شرکت اروپایی پس از بررسی هوایی، ساخت این بزرگراه را با توجه به آب و هوای خشن، بارش سنگین برف و رانش زمین  تقریبا غیرممکن اعلام کرده بود اما در نهایت چین توانست این ایده را ممکن سازد. لازم به ذکر است، پروژه های تونل سازی در این بزرگراه توانست برنده جایزه سالانه بهترین پُل-تونل سال 2021 مجله Engineering News-Record (ENR)  در ایالات متحده امریکا به دلیل کیفیت بالای فنی و مهندسی شود.

فرصت

علاوه بر اینکه بزرگراه قره قروم در موضوعات درگیری کشمیر بین هند و پاکستان، دارای اهمیت استراتژیک و نظامی است و پاکستان آن را راهی برای تحکیم کنترل بر مناطق مورد مناقشه با هند می داند؛ این بزرگراه مزایای متعددی داردکه مهمترین آن کوتاه شدن مسافت و تردد سریع و روان اتومبیل ها و مسافران است. این در حالیست که قبل از ساخت این بزرگراه رانندگان می بایست بین 7 تا 8 ساعت در جاده پر دست انداز قدیمی از هاولیان به تاکوت عبور می کردند اما اکنون در بزرگراه جدید، همان مسافت در کمتر از دو ساعت طی می شود. طبق داده های بررسی ترافیک تنها در یکی از باجه های عوارضی بزرگراه روزانه حدود 5000 تا 6000 وسیله نقلیه تردد می کنند و در تعطیلات و جشنواره ها ترافیک دو برابر می شود.

در حاشیه این بزرگراه تعداد زیادی از گروه های قومی و مذهبی مانند پنجابی ها در مرکز پاکستان تا اسماعیلی ها در هنزه، تاجیک ها در تاشگورکان و البته اویغورها ساکن هستند. این بزرگراه توانسته در طول مسیر خود در جوامع روستایی و شهری تحول گسترده ایجاد نماید، به طوریکه در طول ساخت این بزرگراه، نزدیک به ده هزار شغل به طور مستقیم برای مردم محلی از جمله در بخش گردشگری ایجاد شد. مردم بومی به خبرنگاران گفتند:«مردم بزرگراه را دوست دارند زیرا قبل از اینکه راه درست شود باید با چای و نان زنده می مانند ولی الان در شهر مرزی سوست، ده‌ها مرد منتظر شغل‌های با درآمد دلاری در روز هستند». البته اندرو اسمال، نویسنده کتاب «محور چین و پاکستان» نظری متفاوت دارد او می گوید: «تاکنون، این جاده انتظارات را برای افزایش تجارت فرامرزی برآورده نکرده است. در عوض، هدف اصلی این بزرگراه تثبیت مشارکت استراتژیک بین دو کشور چین و پاکستان بوده است و استفاده بالقوه نظامی دارد. ضمن اینکه این بزرگراه ظرفیت تحرک نیروهای پاکستان را برای دفاع از مناطق مورد مناقشه تحت کنترل خود از هند بهبود می بخشد».

اما مقامات این نظریات را قبول ندارند از جمله لیاقت علی شاه، یکی از مدیران پاکستانی کریدور اقتصادی چین-پاکستان، می گوید که با صنعتی شدن استان سین کیانگ، تجارت افزایش خواهد یافت. صنایع و موسسات تولیدی آنجا می توانند جهت مراودات تجاری از بزرگراه قره قروم، که به بندر گوادر و به دریای عرب منتهی می شود، استفاده کنند. البته مردمی که در سوست زندگی می کند، انتظار دارند بزرگراه قره قروم و اکنون کریدور اقتصادی، رفاه و امکانات بیشتر و مشاغل متنوعی ایجاد نماید. همانطور که مشخص است پروژه بزرگراه ضمن اینکه برای مردم محلی شغل ایجاد کرده موجب تسهیل در روابط تجاری نیز شده است و همین موضوع باعث افزایش ارتباطات در کشور می شود.

ضمن اینکه، چینی ها کارگران بومی را در زمینه های مرتبط با ساخت و ساز بزرگراه آموزش دادند که به طور موثر مهارت‌های مردم محلی را بهبود بخشید و برای ساکنین مناطق پیرامون بزرگراه زندگی بهتری فراهم آورد، به طوریکه بعضی از ساکنان محلی با پایان آموزش تحت این پروژه به عنوان کارآموز استخدام شدند. این در حالیست که  زمانی که جاده در حال احداث بود، مردم محلی به دلیل بیکاری با چالش های مالی مواجه بودند به ‌ویژه طبقه کارگر فرصت‌های کاری پیدا نمی‌کردند، اما در پروژه بزرگراه استخدام شدند و مبالغ قابل توجهی به عنوان دستمزد به آنها پرداخت شد.

خالد منصور، دستیار ویژه نخست وزیر وقت پاکستان در امور کریدور اقتصادی چین-پاکستان، از این پروژه به عنوان افتخار پاکستان یاد می کند که نه تنها برای مردم محلی منفعت دارد و گردشگری را تقویت می کند، بلکه در سطح بین المللی به واسطه تونل ها و پُل های آن به عنوان یکی از بهترین جاده های جهان شناخته می شود. از سوی دیگر، پکن امیدوار است با تجهیز بهتر بزرگراه قره قروم علاوه بر تقویت اقتصاد چین از جدایی طلبی در مناطق غربی آن که عمدتا مسلمان هستند، جلوگیری به عمل آورد.

چالش

با تمام مزیت های که شرح آن رفت اما بزرگراه قره قروم از جانب مخاطرات طبیعی تهدید می شود. نگرانی بزرگ برای چین این است که زلزله و پس از آن رانش زمین می تواند در مسیر ترانزیتی اختلال ایجاد نماید. از آنجاییکه مسیر بزرگراه از میان رشته ها کوههای مرتفعی نظیر  قره قروم، هندوکش و هیمالیا عبور می کند، این منطقه پر از خطوط گسل است که فعالیت لرزه ای را به واقعیتی مکرر و مرگبار تبدیل کرده است. از آنجایی که بیشتر بزرگراه باریک است، حتی یک زمین لغزش کوچک ترافیک را در هر دو جهت ایجاد می نماید. حتی سیل یکی دیگر از خطرات طبیعی بزرگراه است، به طوریکه در مواقعی رواناب های یخبندان در طول تابستان بعضی از پُل ها را از بین برد و باعث وقفه در جریان کالا و خدمات شد.

اما بزرگراه قره قروم علاوه بر مخاطرات طبیعی در ابعاد سیاسی از جمله، عبور از استان بلوچستان محل شورش های فرقه ای ریشه‌دار مکانی خطرناک برای ایجاد یک مسیر تجاری به شمار می آید. به عبارت دیگر، مدیران پروژه نه تنها باید با بلایای طبیعی دست و پنجه نرم کنند، بلکه با پیامدهای نارضایتی محلی نیز مواجه هستند. اعتراض از طریق سد معبر، مناسب ترین راه برای شنیدن مطالبات مردم محلی از حاکمیت است. به طور مثال بزرگراه پس از قطع شدن آب شهر توسط کارگران اعتصابی، مسدود شد. این اعتراضات اغلب توسط جرگه های محلی(مجالس بزرگانی که از احترام قابل توجهی در جامعه برخوردارند) حمایت می شوند. البته تظاهرات به ساکنان ناراضی روستایی محدود نمی شود، از جمله دولت‌های منطقه‌ای گلگت و دیامر در اعتراض به تغییر ساختار حاکمیت ملی که احساس می‌کردند به توانایی دولت برای حفظ کشمیر آسیب می‌رساند، بزرگراه را مسدود کردند(وریج کاظمی،1400).

تحلیل و بررسی

در تغییرات ژئوپلیتیکی اخیر در خاورمیانه بزرگ که با شروع جنگ بین ایران و ایالات متحده آمریکا و اسرائیل آغاز شد، بزرگراه قره قروم به عنوان بخشی از کریدور اقتصادی چین-پاکستان می تواند به طور فعال در طیف وسیعی از ابتکارات با هدف افزایش ترافیک ترانزیتی در امتداد کریدورهای بین المللی موثر واقع شود و فرصت ادغام در کریدورهای «شمال-جنوب» و «جاده ابریشم جدید» را به دست آورد. واضح است که این شرایط برای پاکستان افزایش همکاری و اتصال در مرزها، افزایش تجارت و بهبود رشد اقتصادی، و همبستگی قوی را با کشورهای منطقه ای شکل می دهد که یک استراتژی گسترده‌تر برای تنوع‌بخشی به سیاست های ژئواکونومیک و کاهش خطرات ژئوپلیتیکی را در پی خواهد داشت. از این رو به نظر می رسد پاکستان تغییر جهت خود به سمت ترانزیت چندوجهی در امتداد کریدورهای منطقه ای و جهانی را به عنوان عنصری در سیاست‌های ژئواکونومیک خود برای همسویی با منافع ملی اش را در اولویت قرار خواهد داد. لازم به ذکر است، پاکستان با افزایش مشارکت تجاری با دولت‌های منطقه‌ای درصدد ایجاد یک ابزار ژئواکونومیک کارآمد از طریق کریدورها است. این در حالیست که بزرگراه قره قروم با تقویت اتصال منطقه‌ای از طریق خطوط ریلی، توسعه بزرگراه‌ها و زیرساخت‌های انرژی نقش موثری در این راستا ایفاء خواهد کرد.

صرف نظر از تهدیداتی که شرح آن رفت که البته با برنامه ریزی دقیق و تخصصی می توان آن را کنترل کرد، این بزرگراه همگرایی منطقه ای را از جهت پیوند با راه گذر بین المللی شمال-جنوب(که شمال اروپا را به خلیج فارس مرتبط می کند) تسهیل می نماید که در صورت تقویت ظرفیت های بندرگاه های حاشیه شمالی خلیج فارس و دریای عرب، استراتژی مناسبی برای توانمند کردن اقتصاد کشورهای منطقه با تاکید بر تمرکز زدایی از درآمدهای عمدتا نفتی خواهد بود. از این رو بزرگراه بین المللی قره قروم با کاهش نابرابری های ناحیه ای و فضایی می تواند در ساماندهی سیاست های کلان چین، پاکستان و کشورهای پیرامونی، نقش مهمی ایفا نماید که این موضوع می تواند نشانه‌ای از تعامل بلندمدت پاکستان و چین در منطقه و توسعه یک اقدام استراتژیک بلندمدت برای کل کشورهای منطقه باشد.

با توجه به اینکه پاکستان مملو از مشکلات حل نشده از جمله تنش در میان مناطق قومی، معضل هیدروپلیتیک، اختلافات مرزی و اصطکاک منابع است؛ تحولاتی مانند مسیرهای تجاری مرتبط با بزرگراه قره قروم می تواند اختلالاتی را ایجاد نماید و حتی کمبود زیرساخت‌های ریلی و بندری نیاز به توسعه و سرمایه‌گذاری بیشتر را می طلبد که مستقیما بر روی بازدهی این بزرگراه تاثیرگذار است اما این کشور با اراده و عزم سیاسی مصمم است تا خود را به عنوان یک قطب ترانزیت استراتژیک در تجارت منطقه ای به خصوص در خاورمیانه و شرق مدیترانه تثبیت کند و برتوازن قدرت در مسیرهای تجاری منطقه‌ای تأثیر بگذارد. از این رو بزرگراه قره قروم از طریق ترکیبی از حمل و نقل دریایی کوتاه با سایر روش‌های حمل و نقل (جاده و راه آهن) به طور موثر به گسترش روابط تجاری همسایگان پاکستان کمک خواهد کرد و همزیستی ژئواکونومیکی منطقه ای را با شکل دهی یک الگوی استراتژیک جدید ترانزیتی ایجاد خواهد کرد.