قره قروم 2026؛ تمرین نظامی در سایه بحران سیاسی پاکستان
مقدمه در اکتبر ۲۰۲۶، پاکستان در وضعیتی قرار گرفت که بحرانهای سیاسی داخلی و تنشهای امنیتی مرزی به نقطه اوج خود رسیدند و در این شرایط، فضای مانور دولت فدرال بهشدت محدود…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
در اکتبر ۲۰۲۶، پاکستان در وضعیتی قرار گرفت که بحرانهای سیاسی داخلی و تنشهای امنیتی مرزی به نقطه اوج خود رسیدند و در این شرایط، فضای مانور دولت فدرال بهشدت محدود گردید. دولت فدرال در ۱۱ اکتبر با استناد به مواد ۲۳۲ و ۲۳۴ قانون اساسی، وضعیت اضطراری را در ایالت خیبر پختونخوا اعلام کرد و دولت ایالتی تحت رهبری حزب تحریک انصاف را از صحنه قدرت حذف کرد. این اقدام که پس از شکست مذاکرات با حزب عمران خان صورت گرفت، با بازداشت صدها تن از اعضای این حزب و استقرار حکومت فرمانداری همراه شد. در همین حال، درگیریهای مرزی با افغانستان در مناطق کرم و پکتیا شدت گرفته بود و ارتش پاکستان از واکنش نظامی به تنشهای مرزی و هدف قرار دادن مواضع طرف مقابل خبر داد. اما در همین بازه زمانی، وزارت دفاع ملی چین در ۱۰ اکتبر اعلام کرد که نیروهای زمینی دو کشور تمرین نظامی مشترک «قرهقروم-۲۰۲۶» را در منطقه کورلا در سینکیانگ برگزار خواهند کرد . این همزمانی، پرسشی محوری را پیش میآورد: چگونه میتوان این تمرین نظامی را در چارچوب بحران سیاسی داخلی پاکستان و نیاز دولت فدرال به کسب مشروعیت و گشایش فضای دیپلماتیک در عرصه خارجی ارزیابی کرد؟
ریشههای تاریخی همکاری دفاعی چین و پاکستان
روابط نظامی چین و پاکستان طی دههها در قالب سازوکارهای نهادی گوناگون نهادینه شده و به یکی از پایدارترین مؤلفهها در سیاست خارجی دو کشور تبدیل شده است. تمرینهای هوایی «شاهین» و تمرینهای دریایی «نگهبانان دریا» از جمله سازوکارهای شناختهشده در همکاریهای نظامی دو کشور هستند. بااینحال، وجه تمایز «قرهقروم-۲۰۲۶» در ورود نیروی زمینی به سازوکار تمرین مشترک دو کشور است؛ حوزهای که تا پیش از این در حاشیه همکاریهای نظامی دو کشور قرار داشت. به گفته سخنگوی وزارت دفاع ملی چین، این تمرین با محوریت مقابله با تروریسم در مناطق کوهستانی و پاکسازی مناطق مرتفع طراحی شده بود و شامل مهارتآموزی در زمینه عملیات پهپادی، شلیک به اهداف متحرک و تیراندازی از راه دور بود. انتخاب منطقه کورلا در سینکیانگ نیز از منظر جغرافیایی معنادار است: این منطقه در مجاورت کریدور اقتصادی چین -پاکستان و مناطق کوهستانی مشترک قرار دارد و از نظر جغرافیایی، شرایطی مشابه میدانهای عملیاتی احتمالی در مرزهای کوهستانی پاکستان و افغانستان را بازنمایی میکند.
از منظر تاریخی، پاکستان همواره چین را نقطه اتکای امنیتی خود در مقابل فشارهای هند و تنشهای ادواری در روابط خود با واشنگتن تلقی کرده است. در مقابل، چین نیز پاکستان را بهعنوان نقطه اتصال حیاتی به اقیانوس هند و شریک کلیدی خود در ابتکار کمربند و راه میداند. این رابطه که اغلب «همهجانبه» توصیف میشود، در سالهای اخیر با گسترش همکاریهای دفاعی و تسلیحاتی عمق بیشتری یافته است. تمرین قرهقروم را باید در تداوم همین منطق همکاری دید، اما زمانبندی آن لایه معنایی دیگری نیز به آن افزوده است.
تمرین نظامی در بستر بحران سیاسی
برگزاری تمرین در اواسط تا اواخر اکتبر، همزمان با دورهای بود که دولت فدرال پاکستان با پیامدهای سیاسی اعلام وضعیت اضطراری در خیبر پختونخوا دستوپنجه نرم میکرد. بر اساس گزارش خبرگزاری فرانسه، تا ۱۲ اکتبر دستکم ۲۷۸ تن از اعضای حزب تحریک انصاف در این ایالت بازداشت شده بودند و سهیل آفریدی، سر وزیر این ایالت، در «بازداشت امنیتی» قرار داشت. وزیر حقوق و عدالت پاکستان در مجلس ملی از ثبت ۳۷۸۷ حادثه تروریستی در بازه زمانی اکتبر ۲۰۲۵ تا اکتبر ۲۰۲۶ خبر داد و این آمار را مبنای مشروعیتبخشی به اقدامات دولت قرار داد. همزمان، درگیریهای مرزی با افغانستان نیز ابعاد تازهای یافته بود؛ بر اساس گزارش منابع پاکستانی، «عناصر خارجی» کوشیدهاند از مرز کرم عبور کنند و در واکنش، نیروهای پاکستانی مواضع آنها در آنسوی مرز را مورد هدف قرار دادند.
در چنین شرایطی، تمرین قرهقروم را میتوان از چند زاویه تحلیل کرد.
نخستین سطح تحلیل، بعد دیپلماتیک -تبلیغی تمرین است. برگزاری یک تمرین نظامی با چین در بحبوحه بحران داخلی، این پیام را به خارج از مرزها میفرستد که روابط راهبردی اسلامآباد -پکن تحتتأثیر ناآرامیهای سیاسی داخلی پاکستان قرار نگرفته است. برای دولت فدرال، این امر به معنای نوعی «تضمین راهبردی از سوی چین» است که میتواند در گفتمان داخلی بهعنوان نشانهای از تداوم حمایتهای خارجی و مشروعیتبخشی به سیاستهای امنیتی خود باشد.
دومین سطح تحلیل، بُعد عملیاتی و فنی تمرین است. برخلاف تمرینهای هوایی یا دریایی که عمدتاً بر هماهنگی در حوزههای تخصصی متمرکزند، تمرینهای نیروی زمینی با محوریت ضدتروریسم در مناطق مرتفع، تواناییهای عملیاتی هر دو طرف را در محیطی به نمایش میگذارد که به میدانهای واقعی درگیری در ارتفاعات خیبرپختونخوا و بلوچستان شباهت دارد. گزارشهای بعدی حاکی از آن بود که این تمرین در ۲۰ اکتبر وارد مرحله «تمرین نیروهای ترکیبی در قالب چند سناریو» شد و تیمهای مختلط اقدامات تاکتیکی مختلفی مانند حفاظت از نیروها، جابهجایی تاکتیکی و مقابله با تهدیدات نوظهور را اجرا کردند تجهیزات بهکاررفته در این تمرین عمدتاً ساخت چین بودند و این امر پیوند فنی دو ارتش را مستحکمتر کرد.
سطح سوم تحلیل، پیامدهای منطقهای این تمرین است. هند تمرینهای نظامی مشترک چین و پاکستان را همواره بادقت رصد میکند. از نظر دهلینو، برگزاری تمرین نیروهای زمینی دو کشور در یک محیط کوهستانی میتواند بهعنوان نشانهای از افزایش هماهنگی نظامی چین و پاکستان تلقی شود؛ منطقهای که از نظر جغرافیایی به مرزهای شمالی هند شباهت دارد. این برداشت، هرچند ممکن است اغراقآمیز باشد، اما در محاسبات راهبردی هند بیتأثیر نیست.
بااینحال، نباید درباره دامنه اثرگذاری این تمرین بیش از حد اغراق کرد. تمرین قرهقروم نمیتواند بحران قانون اساسی در خیبر پختونخوا را حل کند، اعتبار اقدامات دولت فدرال را در نزد افکار عمومی داخلی بیشتر کند، یا شکاف میان حزب تحریک انصاف و دولت مرکزی را پر کند. نقش اصلی این تمرین، «تقویت اعتماد راهبردی» و «نمایش تداوم روابط چین و پاکستان» است، نه حلوفصل بحرانهای داخلی پاکستان.
چالشهای چندلایه
پاکستان در ماههای آینده با مجموعهای از چالشهای بههمپیوسته مواجه خواهد شد که تمرین قرهقروم تنها یکی از متغیرهای شکلدهنده به محیط راهبردی آن است.
نخستین چالش، بحران مشروعیت داخلی است. اقدام دولت فدرال در تعلیق دولت ایالتی، حتی اگر در چارچوب قانون اساسی توجیه شود، در نظر بخش قابلتوجهی از ساکنان خیبر پختونخوا و طرفداران حزب تحریک انصاف به منزله یک کودتای اداری تلقی میشود. ادامه بازداشتها و محدودیتها میتواند نارضایتیها را از حوزه سیاسی به حوزه مدنی گسترش دهد.
چالش دوم، تداوم بحرانهای امنیتی در چند جبهه است. درگیریهای مرزی با افغانستان همزمان با عملیات ضدتروریستی در بلوچستان و خیبر پختونخوا، توان رزمی ارتش پاکستان را فرسوده میکند. تمرین نظامی مشترک با چین تواناییهای تاکتیکی ارتش پاکستان را افزایش میدهد، اما جایگزین راهحل سیاسی برای منازعه با کابل نمیشود.
سومین چالش، تنگناهای اقتصادی میباشد. صندوق بینالمللی پول رشد اقتصادی سال مالی ۲۰۲۶ را ۳.۶ درصد پیشبینی کرده و دولت پاکستان نیز رقم ۳.۶۵ درصد را تأیید کرده است. این رشد، درحالیکه تورم و کسری حسابجاری کماکان فشار مضاعفی بر اقتصاد کشور وارد میکنند، مجال چندانی برای افزایش هزینههای امنیتی یا جبران خسارتهای سیاسی باقی نمیگذارد.
چشمانداز آینده
چشمانداز آینده پاکستان در کوتاهمدت تحتتأثیر سه متغیر کلیدی شکل میگیرد. نخستین عامل تعیینکننده، تحولات حقوقی و پارلمانی مرتبط با وضعیت اضطراری است. تصویب قطعنامه تأیید وضعیت اضطراری در مجلس ملی در ۱۴ اکتبر، مهر تأییدی بر حمایت پارلمان از دولت ائتلافی بود، بااینحال، تداوم این وضعیت و شرایط بازگشت به نظم عادی ایالتی همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. متغیر دوم، رفتار سیاسی حزب تحریک انصاف است. این حزب تاکنون وضعیت اضطراری را «غیردموکراتیک» خوانده و بر ادامه مقاومت تأکید کرده است، اما توان بسیج خیابانی آن پس از سرکوب اولیه کاهشیافته است. سومین عامل، روابط پاکستان با چین و افغانستان است؛ تمرین قرهقروم نشان داد که پکن همچنان شریک امنیتی قابل اتکایی برای اسلامآباد است، اما این رابطه نمیتواند فقدان مشروعیت داخلی را جبران کند. در مورد افغانستان نیز ادامه درگیریهای مرزی میتواند به تشدید چرخه خشونت و بیثباتی در مناطق مرزی منجر شود.
در مجموع، تمرین مشترک «قرهقروم-۲۰۲۶» را باید بهعنوان بخشی از راهبرد گستردهتر دولت پاکستان برای مدیریت بحران چندلایه اکتبر ۲۰۲۶ فهمید: در جبهه داخلی، از یکسودولت فدرال به سرکوب سیاسی روی آورده و از سوی دیگر توجه افکار عمومی را به سمت «تهدیدات امنیتی» هدایت کرده است؛ در جبهه خارجی نیز با تقویت پیوندهای راهبردی با چین، این رابطه را بهعنوان عاملی ثباتبخش معرفی مینماید. اما این راهبرد، در غیاب راهحل سیاسی برای ترمیم شکاف میان دولت و حزب تحریک انصاف و کاهش تنش با افغانستان، در بهترین حالت صرفاٌ میتواند فرصتی موقت برای مدیریت بحران فراهم آورد و در بدترین حالت، بحران را به لایههای عمیقتر ساختار سیاسی و اجتماعی پاکستان منتقل خواهد کرد.
جمعبندی
تحلیل تمرین مشترک چین و پاکستان در اکتبر ۲۰۲۶ بدون درنظرگرفتن بستر سیاسی داخلی پاکستان، به نتیجهای دقیق و جامع نخواهد رسید. این تمرین، در ظاهر، ابتکاری ضدتروریستی و فنی برای ارتقای توان رزمی نیروهای مسلح دو کشور در مناطق کوهستانی است. اما در سطح تحلیلی، همزمانی آن با اعلام وضعیت اضطراری در خیبرپختونخوا و سرکوب حزب تحریک انصاف، آن را به ابزاری در خدمت سیاست خارجی و امنیتی دولت فدرال تبدیل میکند؛ در واقع، این تمرین ابزاری برای نمایش تداوم روابط راهبردی با چین، انتقال پیام ثبات به کشورهای خارجی و کسب اعتبار سیاسی در فضای سیاسی پرتنش داخلی است. بااینحال، این ابزار محدودیتهای ذاتی خود را دارد. تمرین نظامی نمیتواند جایگزین مشروعیت دموکراتیک شود، بحران قانون اساسی را حل کند، یا تنشهای مرزی با افغانستان را کاهش دهد. پاکستان در پاییز ۲۰۲۶ با آزمونی چندلایه روبروست که پاسخ به آن نه در میدان تمرینهای نظامی، بلکه در عرصه سیاست داخلی و دیپلماسی منطقهای نهفته است. تمرین قرهقروم، در بهترین حالت، بخشی از پاسخ است؛ نه همه آن.
دربارهٔ نویسنده
دکتر شهرام پیرانی
دکترای علوم سیاسی از دانشگاه رازی کرمانشاه؛ عضو هیئت علمی و کارمند باسابقه دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه با ۲۴ سال تجربه. ایشان فعال در حوزه سیاستپژوهی با تخصص پاکستان و عضو تیم تحریریه اندیشکده اقبال است.
- سیاست
- اقتصاد و تجارت
شیوه ارجاع به این مقاله
دکتر شهرام پیرانی. «قره قروم 2026؛ تمرین نظامی در سایه بحران سیاسی پاکستان.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55902.
نظرات