گشایش تجاری در آستانه توافق؛ تحلیل مذاکرات تجاری پاکستان و آمریکا
مقدمه روابط تجاری پاکستان و ایالات متحده در طول دو دهه گذشته همواره یکی از ستونهای اصلی دیپلماسی اقتصادی اسلامآباد بوده است. آمریکا به طور مستمر اصلیترین مقصد کالاهای صادراتی پاکستان بوده…
فهرست مطالب
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
روابط تجاری پاکستان و ایالات متحده در طول دو دهه گذشته همواره یکی از ستونهای اصلی دیپلماسی اقتصادی اسلامآباد بوده است. آمریکا به طور مستمر اصلیترین مقصد کالاهای صادراتی پاکستان بوده و این جایگاه را حتی در دورههایی که اقتصاد جهانی با بحرانهای عمیقی مواجه بوده، حفظ کرده است. در همین چارچوب، دور تازهای از مذاکرات دوجانبه برای انعقاد یک توافق تجاری دوجانبه در اکتبر ۲۰۲۶ در اسلامآباد برگزار شد که گزارشهای رسمی حکایت از «پیشرفت قابلتوجه» در چند بند کلیدی آن دارند. دیدار “جام کمال خان”، وزیر تجارت فدرال پاکستان، با “ناتالی بیکر”، کاردار سفارت آمریکا، نه یک دیدار تشریفاتی، بلکه نشستی برای بررسی وضعیت پیشنویس توافق و رفع موانع باقیمانده در صادرات محصولات کشاورزی پاکستان به بازار آمریکا بود. آنچه این دور از مذاکرات را از ادوار پیشین متمایز میکند، تمرکز بر اقلام صادراتی مشخصی نظیر انبه و خرما، و پیوند دادن دسترسی به بازار با سرمایهگذاری هدفمند در زنجیره ارزش بخش کشاورزی و زیرساختهای فراوری است. این مقاله میکوشد با تحلیل ابعاد مختلف این مذاکرات، تصویری واقعبینانه از فرصتها، چالشها و چشمانداز توافق تجاری میان پاکستان و آمریکا ارائه دهد.
تاریخچه روابط تجاری پاکستان و آمریکا
ایالات متحده برای سالهای متمادی اصلیترین مقصد کالاهای صادراتی پاکستان بوده است. بر اساس دادههای بانک مرکزی پاکستان، صادرات این کشور به آمریکا در چهار ماه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ بالغ بر ۲.۱۸۸ میلیارد دلار بود که نسبت به دوره مشابه سال قبل رشدی ۷.۴۱ درصدی را نشان میدهد. این روند صعودی در ماههای بعد نیز ادامه یافت و صادرات پاکستان به آمریکا در هشتماهه نخست همان سال به ۴.۱۵۶ میلیارد دلار رسید. مجموع تجارت دوجانبه میان دو کشور در سال مالی گذشته نیز در حدود ۹.۴ میلیارد دلار بوده است. این حجم از مبادلات، جایگاه آمریکا را بهعنوان یک بازار حیاتی برای کالاهای صادراتی پاکستان، بهویژه منسوجات و کالاهای با ارزش افزوده بالاتر، تثبیت میکند.
بااینحال، روابط تجاری دو کشور تا پیشازاین دور از مذاکرات، فاقد یک چارچوب حقوقی جامع و دوجانبه بود. پاکستان اگرچه از نظام ترجیحات تعمیمیافته آمریکا برای کشورهای درحالتوسعه بهرهمند بود، اما این نظام محصولات نساجی را که ستون اصلی صادرات پاکستان به شمار میآیند، پوشش نمیدهد. ازسویدیگر، پنبه و سویا اقلام وارداتی اصلی پاکستان از آمریکا را تشکیل میدهند؛ بنابراین، توافق تجاری مورد مذاکره را باید تلاشی برای نهادینهسازی این رابطه نامتقارن تلقی کرد؛ رابطهای که در آن پاکستان به دنبال دسترسی پایدارتر به بازار آمریکا و واشنگتن به دنبال تضمین دسترسی به بازار پاکستان برای محصولات کشاورزی و فناوریهای خود است.
پیشرفت در مذاکرات و جزئیات فنی
بر اساس گزارشهای منتشرشده از نشست اکتبر ۲۰۲۶، “جواد پال”، قائممقام وزارت تجارت پاکستان، اعلام کرد که در چند بند مهم پیشنویس توافق تجاری دوجانبه، «پیشرفتهای قابلتوجهی» بهدستآمده است و تنها «شمار محدودی از مسائل فنی» باقیمانده که نیازمند گفتگو با دفتر نماینده تجاری آمریکا است. این اظهارنظر نشان میدهد که مذاکرات از مرحله اصولی و چارچوبگذاری عبور کرده و به مرحله جزئیات اجرایی وارد شده است. نکات فنی باقیمانده احتمالاً شامل تعریف دقیق استانداردهای بهداشتی و گیاهی، رویههای تأیید مجوز و موارد مرتبط با سازوکارهای حل اختلاف است. اهمیت این موضوع در آن است که تجربه مذاکرات تجاری پاکستان با شرکای دیگر نشان داده است که همین «نکات فنی» میتوانند روند اجراییشدن توافق را تا سالها با چالش مواجه سازند.
در بعد دسترسی به بازار، تمرکز مذاکرات بر دو محصول مشخص، انبه و خرما، قابلتوجه است. انبه پاکستان از کیفیت مطلوبی برخوردار است و در بازار کشورهای حاشیه خلیجفارس و اروپا جایگاه مستحکمی دارد، اما ورود آن به بازار آمریکا مستلزم گذار از فرایندهای بازرسی و دریافت تأییدیه است. قائممقام وزارت تجارت پاکستان خواستار تسریع در اعزام تیمهای بازرسی آمریکایی برای بررسی شرایط صادرات انبه شد. در مورد خرما نیز، بهویژه خرمای تولیدشده در بلوچستان، روند دسترسی به بازار آمریکا همچنان در دست بررسی است. نکته حائز اهمیت آن است که مقامات پاکستانی صراحتاً تأکید کردهاند که دسترسی گستردهتر به بازار آمریکا فرصتهای صادراتی ارزشمندی را برای کشاورزان و فعالان اقتصادی بلوچستان ایجاد خواهد کرد. این تأکید نشاندهنده یک هدف توسعهگرایانه در سیاستهای تجاری پاکستان است: استفاده از توافق با آمریکا نهفقط برای افزایش درآمدهای ارزی، بلکه برای بازتوزیع منافع تجاری به مناطق کمتر توسعهیافته و کاهش نابرابریهای منطقهای.
بعد دیگر مذاکرات، پیوند میان دسترسی به بازار و جذب سرمایهگذاری است. وزیر تجارت پاکستان از شرکتهای آمریکایی دعوت کرد تا در بخش کشاورزی پاکستان و در حوزههایی همچون ماشینآلات کشاورزی مدرن، فناوریهای فراوری مواد غذایی، زیرساختهای زنجیره سرد و ارتقای شیوههای کشاورزی سرمایهگذاری کنند. همچنین از آنها خواسته شد در “نمایشگاه بینالمللی مواد غذایی و کشاورزی”که قرار است در نوامبر ۲۰۲۶ در کراچی برگزار شود، حضوری فعال داشته باشند. این رویکرد حاکی از آن است که پاکستان توافق تجاری را نه بهعنوان یک سند مبادله کالا، بلکه بهعنوان دروازهای برای انتقال فناوری، ارتقای بهرهوری و ادغام در زنجیرههای ارزش جهانی در نظر میگیرد. در همین راستا، بررسی همکاریهای دوجانبه در حوزه مواد معدنی و توسعه صنعتی منطقه هاب بلوچستان، از دیگر محورهای این نشست بود. منطقه هاب به دلیل نزدیکی به کراچی و دسترسی به آبهای آزاد، پتانسیل تبدیلشدن به یک قطب صنعتی و معدنی را دارد و حضور شرکتهای آمریکایی میتواند به فعالسازی این ظرفیت کمک کند.
موانع ساختاری و چالشهای اجرایی
بهرغم پیشرفتهای صورتگرفته در مذاکرات، مسیر نهاییشدن توافق چندان هموار نیست. نخستین و شاید مهمترین چالش، ماهیت «فنی» مسائل باقیمانده است. در مذاکرات تجاری، آنچه در ظاهر فنی به نظر میرسد، اغلب ریشه در ملاحظات سیاسی و اقتصادی دارد. آمریکا برای واردات محصولات کشاورزی استانداردهای سختگیرانهای دارد و انبه و خرمای پاکستان باید از فیلترهای دقیقی همچون حدود مجاز باقیماندههای سموم، شرایط نگهداری و کیفیت بستهبندی عبور کنند. تجربه صادرات انبه پاکستان به آمریکا در سالهای گذشته نشان میدهد که حتی پس از تأیید اولیه، روند بازرسیهای دورهای و تطبیق با استانداردهای در حال تغییر میتواند به عاملی محدودکننده برای صادرات این محصولات تبدیل شود؛ بنابراین، «نکات فنی» صرفاً جزئیات اداری نیستند، بلکه میتوانند تعیینکننده حجم واقعی صادرات باشند.
دومین چالش، عدم تقارن ساختاری در روابط تجاری دو کشور است. آمریکا برای پاکستان یک بازار صادراتی حیاتی است، اما پاکستان برای آمریکا یکی از چندین شریک تجاری این کشور است و سهم آن در سبد تجارت خارجی آمریکا در مقایسه با سایر کشورها بسیار ناچیز است. این عدم تقارن به آمریکا اهرم فشار بیشتری در مذاکرات میدهد و ممکن است پاکستان را ناچار به پذیرش تعهداتی کند که با منافع صنعتی یا کشاورزی آن در تضاد باشد. برای نمونه، بحث درباره افزایش واردات پنبه و سویا از آمریکا به پاکستان میتواند برای کشاورزان پاکستانی که خود تولیدکننده پنبه هستند، چالشآفرین باشد. قائممقام وزارت تجارت پاکستان در این زمینه بر اهمیت «قیمتگذاری رقابتی و تأمین مالی تجاری» تأکید کرد که نشان میدهد پاکستان نگران است واردات محصولات آمریکایی به زیان تولیدکنندگان داخلی تمام شود.
سومین چالش، شکنندگی سیاسی و نهادی است. توافق تجاری نیازمند تصویب و اجرای پایدار در هر دو کشور است. در آمریکا، سیاستهای تجاری در سالهای اخیر دستخوش تغییرات سریع و بعضاً متناقض بوده و رویکرد دولتها به توافقات تجاری میتواند با تغییر در ساختار قدرت دگرگون شود. در پاکستان نیز، تغییرات مکرر در وزارت تجارت و بازتعریف اولویتهای اقتصادی میتواند بر تداوم اجرای توافق تأثیرگذار باشد. هرچند نشست اکتبر ۲۰۲۶ که با حضور وزیر تجارت پاکستان و کاردار سفارت آمریکا انجام شد، نشاندهنده تعهد نهادی است، اما تداوم این تعهد در بلندمدت تضمینشده نیست.
چالش چهارم، فقدان زیرساختهای مناسب در پاکستان برای بهرهبرداری از فرصتهای ایجادشده است. حتی اگر توافق تجاری امضا شود و صادرات انبه و خرما به بازار آمریکا برقرار گردد، پاکستان باید بتواند زنجیره تأمین خود را برای برآوردهکردن استانداردهای آمریکا و حجم تقاضای آن بازار ارتقا دهد. مشکلات مربوط به زنجیره سرد، بستهبندی، حملونقل و لجستیک صادراتی از دیرباز از موانع اصلی صادرات محصولات کشاورزی پاکستان بوده است. وزیر تجارت پاکستان در این دیدار بر سرمایهگذاری در زیرساختهای زنجیره سرد تأکید کرد که خود تأییدکننده این شکاف است. بدون سرمایهگذاری معنادار در این حوزه، دسترسی به بازار آمریکا ممکن است در سطح بیانیه باقی بماند.
چشمانداز آینده
باوجود چالشهای یادشده، افق پیشروی توافق تجاری پاکستان و آمریکا در مقایسه با سالهای اخیر، چشمانداز روشنتر دارد. اظهارنظر مقامات دو کشور درباره پیشرفت در بندهای کلیدی و تمایل طرف آمریکایی برای حل مسائل باقیمانده، نشانهای مثبت است. اگر مسائل فنی مربوط به انبه و خرما در ماههای آینده حل شود، میتوان انتظار داشت که نخستین محمولههای تجاری در فصل بعدی صادرات انبه (تابستان ۲۰۲۷) به بازار آمریکا راه یابند. این امر میتواند بهعنوان یک «پیروزی زودهنگام» برای این توافق باشد و اعتماد لازم برای پیشبرد سایر بندها را فراهم آورد.
در چشماندازی وسیعتر، مقامات پاکستانی دوبرابر کردن تجارت دوجانبه با آمریکا به ۲۰ میلیارد دلار در پنج سال آینده را هدفگذاری کردهاند. تحقق این هدف بدون یک توافق تجاری جامع و بدون تنوعبخشی به سبد صادراتی پاکستان، دشوار خواهد بود. صادرات انبه و خرما اگرچه از نظر ارزش دلاری در مقایسه با صادرات نساجی رقم بزرگی نیست، اما از نظر نمادین و گشودن مسیر برای صادرات دیگر محصولات کشاورزی و غذایی فراوریشده بسیار حائز اهمیت است. اگر پاکستان بتواند استانداردهای آمریکا را برای این دو محصول رعایت کند، مسیر برای صادرات سایر اقلام مانند برنج، میوههای تازه، محصولات لبنی و غذایی فراوریشده هموارتر خواهد شد.
از منظر ژئوپلیتیک، توافق تجاری با آمریکا برای پاکستان یک ابزار برای تنوعبخشی به روابط اقتصادی خود است. پاکستان در سالهای اخیر با چالشهای اقتصادی جدی از جمله کسری تراز پرداختها، تورم و کاهش ذخایر ارزی مواجه بوده و وابستگی به بازارهای محدود صادراتی یکی از عوامل اصلی بحرانهای اقتصادی مذکور محسوب به شمار میآمد. تعمیق روابط تجاری با آمریکا، بدون آنکه به معنای فاصلهگرفتن از شرکای سنتی مانند چین باشد، میتواند به برقراری ثبات اقتصادی در پاکستان کمک کند. در همین حال، آمریکا نیز به دنبال گسترش حضور اقتصادی خود در آسیای جنوبی و ایجاد پیوندهای تجاری پایدار با کشوری است که از نظر جمعیتی و جغرافیایی اهمیت راهبردی دارد؛ بنابراین، توافق تجاری را میتوان در چارچوب یک همگرایی محدود اما واقعی دید.
نتیجهگیری
مذاکرات تجاری پاکستان و آمریکا در اکتبر ۲۰۲۶ به نقطهای رسیده است که میتوان آن را «آستانه توافق» نامید. پیشرفت در بندهای کلیدی و تمرکز بر رفع موانع صادرات انبه و خرما به بازار آمریکا نشان میدهد که دو طرف اراده سیاسی لازم برای اجراییشدن این توافق را دارند. بااینحال، آنچه سرنوشت این توافق را تعیین میکند، نه متن امضاشده بلکه ظرفیت نهادی و زیرساختی پاکستان برای تحقق تعهدات و بهرهبرداری از فرصتهای ایجادشده است. مسائل فنی باقیمانده، عدم تقارن ساختاری در روابط تجاری دو کشور و بیثباتی سیاسی، موانعی هستند که نمیتوان آنها را نادیده گرفت. بااینوجود، اگر روند کنونی ادامه یابد، میتوان انتظار داشت که در افق میانمدت، توافق تجاری دوجانبه به یک چارچوب عملیاتی برای گسترش تجارت میان دو کشور تبدیل شود و بهویژه برای کشاورزان و فعالان اقتصادی مناطق کمتر توسعهیافته پاکستان، از جمله بلوچستان، فرصتهای واقعی ایجاد کند. تحقق کامل این چشمانداز، بیش از هر چیز، به تداوم گفتگوی نهادی، شفافیت در تعهدات و سرمایهگذاری هدفمند در زنجیرههای ارزش کشاورزی و صنعتی وابسته است.
دربارهٔ نویسنده
تیم تحریریه اندیشکده اقبال
تیم تحریریه اندیشکده اقبال ،ترکیبی است از دیپلماتها، سیاستمداران، نویسندگان، پژوهشگران، استادان و دانشجویان دانشگاههای معتبر ایران و پاکستان؛ هم صدا در اندیشه متکثر در نگاه
همه نوشتهها و پروفایلشیوه ارجاع به این مقاله
تیم تحریریه اندیشکده اقبال. «گشایش تجاری در آستانه توافق؛ تحلیل مذاکرات تجاری پاکستان و آمریکا.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55953.
نظرات