پاکستان و چالش هم زمان هند و طالبان
مقدمه روند تحولات در روابط هند و حکومت طالبان در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶، یکی از تغییرات مهم در آرایش ژئوپلیتیکی جنوب آسیا به شمار میرود. واگرایی فزاینده کابل و اسلامآباد،…
تحلیل هوش مصنوعی
نسخه صوتی مقاله
مقدمه
روند تحولات در روابط هند و حکومت طالبان در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶، یکی از تغییرات مهم در آرایش ژئوپلیتیکی جنوب آسیا به شمار میرود. واگرایی فزاینده کابل و اسلامآباد، همزمان با احیای مناسبات هند و افغانستان، موقعیت راهبردی پاکستان را با چالشهای تازهای مواجه کرده است. ارتقای نمایندگی دیپلماتیک هند در کابل از سطح تیم فنی به سطح کاردار در اکتبر ۲۰۲۵، استقرار نماینده طالبان در دهلینو در ژانویه ۲۰۲۶ و گسترش همکاریهای اقتصادی و نظامی میان دو طرف، نشاندهنده گسترش مناسبات دوجانبه از تماسهای محدود سیاسی به تعاملات نهادی است. این تحولات در شرایطی رخ داده که پاکستان از یکسو با تداوم رقابت راهبردی با هند و از سوی دیگر با تشدید منازعه امنیتی و نظامی با افغانستان مواجه است. استدلال اصلی نوشتار حاضر آن است که نزدیکی هند و طالبان، ضمن فراهمکردن گزینه ای جایگزین برای کاهش وابستگی کابل به اسلامآباد، زمینة فرسایش عمق راهبردی پاکستان و افزایش فشارهای هم زمان بر این کشور را فراهم کرده است. هرچند، در حال حاضر شواهدی دال بر شکلگیری یک ائتلاف نظامی مشترک علنی میان هند و طالبان بر علیه پاکستان وجود ندارد.
هند و بازآرایی دیپلماتیک افغانستان
سفر امیرخان متقی، وزیر خارجه حکومت طالبان، به دهلینو در ۹ اکتبر ۲۰۲۵ و دیدار رسمی وی با “سوبرامانیام جایشانکار”، وزیر امورخارجه هند، در ۱۰ اکتبر، نقطه عطفی در مناسبات دو طرف محسوب می شود. در جریان این دیدار، هند اعلام کرد که نمایندگی خود در کابل را به سطح سفارت ارتقا خواهد داد. اقدامی که پس از تعطیلی سفارت هند در اوت ۲۰۲۱ و بازگشت یک تیم فنی در ژوئن ۲۰۲۲، نشاندهنده تغییراتی محسوس در سیاست دهلینو بود. در ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶ نیز مفتی نور احمد نور، مدیرکل پیشین اداره اول سیاسی وزارت خارجه طالبان، کاردار سفارت افغانستان در دهلینو شد. متقابلاً، انتصاب” یاتین پاتل” بهعنوان کاردار سفارت هند در کابل و دیدار وی با متقی در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، حاکی از تداوم و تعمیق حضور دیپلماتیک دو طرف است. اهمیت این تحولات در ایجاد کانالهای رسمی و مداوم ارتباطی است که امکان پیگیری منافع اقتصادی، امنیتی و سیاسی را برای هر دو طرف افزایش میدهد.
هند و بهرهبرداری از شکاف کابل و اسلامآباد
بازگشت هند به افغانستان را باید در پیوند با رقابت راهبردی این کشور با پاکستان و تلاش برای جلوگیری از تثبیت نفوذ اسلامآباد در محیط پیرامونی خود تحلیل کرد. دهلینو طی دو دهه حکمرانی دولت پیشین افغانستان(2001-2021)، با سرمایهگذاری در زیرساختهای عمومی، آموزش، خدمات درمانی و پروژههای توسعهای، جایگاه مؤثری در عرصه سیاسی و اجتماعی این کشور به دست آورده بود. سقوط دولت اشرف غنی، نفوذ هند را با اختلال جدی مواجه کرد و زمینه افزایش حضور پاکستان، چین و دیگر بازیگران منطقهای را در این کشور فراهم ساخت. از این منظر، هند تعامل با طالبان را بهمنزله ابزاری جهت جلوگیری از حذف خود از معادلات افغانستان و حفظ توان اثرگذاری بر تحولات امنیتی این کشور میداند. افزون بر این، دهلینو از طریق گسترش تماسهای مستقیم با کابل، میتواند درباره فعالیت گروههای ضد هندی، امنیت اتباع و منافع اقتصادی خود به تفاهمهای عملی با طالبان دست یابد؛ موضوعی که در بند چهارم بیانیه مشترک ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ نیز با تأکید بر تعهد طالبان به جلوگیری از استفاده از خاک افغانستان علیه هند مورد تصریح قرار گرفته است.
تلاش طالبان برای کاهش وابستگی به پاکستان
برای حکومت طالبان، گسترش مناسبات با هند در درجه نخست با ضرورت کاهش وابستگی اقتصادی و ترانزیتی به پاکستان ارتباط دارد. اختلاف بر سر خط مرزی دیورند، محدودیتهای مرزی، اخراج گسترده مهاجران افغان و اتهامات مربوط به فعالیت تحریک طالبان پاکستان، مناسبات دو کشور را به مرحله بیاعتمادی ساختاری کشانده است. همچنین، وابستگی بخش مهمی از جریان تجارت خارجی افغانستان به گذرگاههای مرزی پاکستان، به اسلامآباد این امکان را میدهد تا از محدودیتهای ترانزیتی بهعنوان یک اهرم فشار اقتصادی-سیاسی استفاده کند. در مقابل، ارتباط با هند، توسعه تجارت هوایی، استفاده از ظرفیت بندر چابهار و دسترسی به بازارهای جایگزین را برای کابل امکانپذیر میسازد. تخصیص ۱۵۰ کرور روپیه کمک توسعهای هند به افغانستان در بودجه سال مالی ۲۰۲۷-۲۰۲۶، در مقایسه با ۱۰۰ کرور روپیه سال قبل، و برگزاری نشست کارگروه مشترک تجارت، با محوریت تسهیل رویههای گمرکی، همکاریهای بانکی، سرمایهگذاری و اتصال بندری در اول سپتامبر ۲۰۲۶، نشان میدهد که دهلینو و کابل در حال تبدیل روابط سیاسی به سازوکارهای اقتصادی، نهادی و حتی نظامی هستند.
بحران امنیتی پاکستان و فرسایش عمق راهبردی
مهمترین عامل تضعیف مناسبات پاکستان و طالبان افغانستان، مسئله تحریک طالبان پاکستان (TTP) است. اسلامآباد معتقد است این گروه از قلمرو افغانستان برای سازماندهی و اجرای حملات علیه نیروهای امنیتی و اهداف دولتی پاکستان استفاده میکند؛ درحالیکه حکومت طالبان مسئولیت حمایت سازمانیافته از آن را رد کرده است. تیم نظارت بر تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل متحد در گزارش شانزدهم خود (سند شماره ۷۹6) که در 8 دسامبر 2025 منتشر شد، در اینباره ارزیابی صریحی ارائه کرده است. بر اساس این گزارش، تحریک طالبان پاکستان در دوره مورد بررسی، حملات خود را تشدید کرده و از خاک افغانستان علیه اهدافی در داخل پاکستان استفاده کرده است. همچنین، ناظران از پناهدادن طالبان افغانستان به رهبران این گروه و فراهمکردن فضای لجستیکی و عملیاتی برای آن سخن میگوید. همین گزارش شمار نیروهای تحریک طالبان پاکستان را حدود شش هزار نفر برآورد کرده و تصریح میکند که اختلافات درونی طالبان درباره نحوه برخورد با این گروه، در کنار پیوندهای تاریخی دو طرف، احتمال اقدام قاطعانه کابل علیه آن را کاهش میدهد. بنابراین، بحران موجود بیانگر تغییری اساسی در محاسبات امنیتی پاکستان است؛ چراکه، حکومتی که اسلامآباد آن را متحد راهبردی خود در حوزه امنیتی میدانست، اکنون به یکی از منابع اصلی نگرانی این کشور در مرزهای غربی تبدیل شده است.
تحولات سال ۲۰۲۶ نشان داد که واگرایی کابل و اسلامآباد از سطح اختلافات سیاسی و امنیتی فراتر رفته است. پس از حملات هوایی پاکستان در ۲۱ و ۲۲ فوریه ۲۰۲۶ به مناطقی در ننگرهار و پکتیا، طالبان در ۲۶ فوریه عملیات «ردالظلم» را علیه مواضع پاکستان آغاز کرد و اسلامآباد نیز همان روز شروع عملیات «غضبالحق» را اعلام کرد. حملات متقابل، درگیریهای مرزی و حملات هوایی به کابل و قندهار، دامنه منازعه را گسترش داد. گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد به شورای امنیت، مورخ ۲۲ مه ۲۰۲۶، بهخوبی نشان میدهد که در فاصله ۲۶ ژانویه تا ۳۱ مارس، درگیریهای دو کشور، ۷۶۴ مورد تلفات غیرنظامی در افغانستان( ۳۷۲ کشته و ۳۹۲ مجروح) بر جای گذاشته است. در همین گزارش تصریح شده است که حمله ۱۶ مارس به مرکز درمانی امید در کابل دستکم ۲۶۹ کشته و ۱۲۲ مجروح(عمدتاً از میان بیماران) بر جای گذاشته است. همچنین، یوناما( دفتر هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان) در گزارش سهماهه خود که درباره وضعیت حقوق بشر افغانستان در ۱۵ اکتبر۲۰۲۶ منتشر کرد، پیامدهای امنیتی و انسانی حوادث مرزی میان دو کشور را از ژوئیه تا سپتامبر2026 بهروشنی منعکس کرده است. این تحولات نشان میدهد که پاکستان در مرزهای غربی خود با یک مناقشه پایدار و پرهزینه مواجه است که توان نظامی و امنیتی آن را تحت فشار قرار داده است.
محاصره راهبردی پاکستان در دوجبهه
مجموع تحولات مذکور، فرضیه شکلگیری نوعی فشار راهبردی در دو جبهه بر علیه پاکستان را تقویت میکند. این کشور در شرق با هند مواجه است: رقیبی که علاوه بر منازعه تاریخی، در مه ۲۰۲۵ و پس از حمله تروریستی پهلگام و تشدید تنشها، چهار روز درگیری نظامی تمامعیار را با پاکستان تجربه کرد. توافق آتشبس میان دو کشور در ۱۰ مه ۲۰۲۵ ، منجر به پایان این رویارویی شد، اما اختلافات بنیادین و احتمال بازگشت تنشهای نظامی همچنان وجود دارد.
در غرب نیز، پاکستان با افغانستان مواجه است که اختلافات امنیتی میان آنها به حملات متقابل، تعطیلی گذرگاههای مرزی و اختلال در تجارت دوجانبه و گسترش ناامنی در مرزها منجر شده است. گزارش دبیرکل سازمان ملل در مه ۲۰۲۶ تصریح میکند که از زمان تعطیلی مرز افغانستان و پاکستان در اکتبر ۲۰۲۵، حجم تجارت از مسیر پاکستان بیش از ۹۰ درصد کاهش یافته و افغانستان به مسیرهای جایگزین در ایران و آسیای مرکزی روی آورده است. این رویداد، علاوه بر تحمیل هزینههای اقتصادی بر افغانستان، حاکی از تضعیف اهرم فشار ترانزیتی پاکستان در قبال کابل است. در چنین وضعیتی، اسلامآباد ناچار است توان نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی خود را همزمان صرف بازدارندگی در برابر هند و کنترل بحران امنیتی در مرزهای غربی کند؛ وضعیتی که آزادی عمل راهبردی آن را محدود میسازد.
جمع بندی
در مجموع، تحولات سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ حکایت از تغییراتی معنادار در موازنه راهبردی در جنوب آسیا دارند. هند با تعمیق حضور خود در افغانستان، در حال بهرهبرداری از شکاف میان طالبان و پاکستان و بازسازی جایگاه خود در محیطی است که پیشتر اسلامآباد در آن نفوذ قابل توجهی داشت. در مقابل، پاکستان با فرسایش عمق راهبردی خود، افزایش فعالیت گروههای مسلح در مرزهای غربی و تداوم رقابت راهبردی با هند در شرق مواجه شده است. اهمیت این تحول در آن است که طالبان به استقلال عمل بیشتری در قبال پاکستان دست یافته است و با تعمیق روابط خود با هند، قدرت چانهزنی و وزن راهبردی بیشتری به دست آورده است. بنابراین، فرضیه محاصره راهبردی در دو جبهه همراه با فشارهای همزمان ژئوپلیتیکی و امنیتی برای پاکستان تا حد زیادی با شواهد موجود سازگار است؛ اما در سطح هماهنگی عملیاتی و شکلگیری یک ائتلاف نظامی میان هند و طالبان، هنوز شواهد و دادههای مستند کافی در دسترس نیست. به این ترتیب، اهمیت راهبردی تحول کنونی در آن است که افغانستان از حوزه نفوذ سنتی پاکستان خارج شده و اکنون در جایگاه یک بازیگر مستقل قرار گرفته است؛ بازیگری که مناسبات آن با هند میتواند بر موازنه قدرت در منطقه و محاسبات امنیتی اسلامآباد اثر بگذارد.
دربارهٔ نویسنده
دکتر ویدا یاقوتی
دکترای علوم سیاسی از دانشگاه علوم و تحقیقات؛ پژوهشگر روابط بینالملل و مطالعات استراتژیک با تمرکز بر ژئوپلیتیک آسیای جنوبی، افغانستان–پاکستان و تعاملات منطقهای ایران. استاد مهمان علوم سیاسی در دانشگاه علوم و تحقیقات و مدیر گروههای «مطالعات استراتژیک افپاک» و «شبهقاره» در مراکز پژوهشی معتبر کشور.
- سیاست
شیوه ارجاع به این مقاله
دکتر ویدا یاقوتی. «پاکستان و چالش هم زمان هند و طالبان.» اندیشکده اقبال، ۲۷ آبان ۱۴۰۵. https://iqbalforum.org/fa/?p=55893.
نظرات